Η συμφωνία που προανήγγειλε η κυβέρνηση Τραμπ με το Ιράν παρουσιάζεται από τον Λευκό Οίκο ως διπλωματική τομή. Στην πραγματικότητα, όμως, απέχει πολύ από μια συνολική ειρηνευτική ή πυρηνική συμφωνία και αφήνει εκτός τα πιο κρίσιμα και εκρηκτικά ζητήματα της σύγκρουσης.
Δεν υπάρχει ακόμη συμφωνία για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Δεν υπάρχει συμφωνία για τους βαλλιστικούς πυραύλους. Δεν υπάρχει συμφωνία για το μέλλον των κυρώσεων ή για τα παγωμένα ιρανικά κεφάλαια. Και όπως παραδέχθηκε ακόμη και ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ, η συμφωνία «δεν έχει καν ολοκληρωθεί πλήρως».
Αυτό που φαίνεται να επιτεύχθηκε προς το παρόν, είναι κάτι πιο περιορισμένο αλλά εξαιρετικά κρίσιμο για την παγκόσμια οικονομία: η παράταση της εκεχειρίας και η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, του θαλάσσιου περάσματος από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πετρελαίου.
Η διαπραγμάτευση ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη εξελίχθηκε κυριολεκτικά στο όριο της ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Σύμφωνα με αμερικανικές πηγές, διαμεσολαβητικό ρόλο είχε σκληροπυρηνικός Πακιστανός στρατηγός, ο οποίος μάλιστα βρισκόταν πριν από λίγα χρόνια σε αμερικανική λίστα κυρώσεων.
Το βασικό αποτέλεσμα της συμφωνίας είναι ότι απομακρύνεται, τουλάχιστον προσωρινά, ο κίνδυνος ενός πλήρους ενεργειακού σοκ χωρίς προηγούμενο.
Η κυβέρνηση Τραμπ βρισκόταν αντιμέτωπη με έντονη πολιτική πίεση στο εσωτερικό των ΗΠΑ, καθώς οι Ρεπουμπλικανοί φοβούνταν ότι θα οδηγούνταν στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου με τις τιμές της βενζίνης να εκτοξεύονται και με έναν πόλεμο που η πλειονότητα των Αμερικανών απορρίπτει στις δημοσκοπήσεις.
Από την άλλη πλευρά, η ιρανική οικονομία, ήδη εξουθενωμένη από κυρώσεις και πολεμικές επιπτώσεις, έδειχνε να πλησιάζει σε οριακό σημείο, μετά την κατάρρευση των πετρελαϊκών εσόδων.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, και οι δύο πλευρές φαίνεται πως κατέληξαν στην «λιγότερο κακή λύση».
Από την «άνευ όρων παράδοση» στην προσωρινή συνεννόηση
Η συμφωνία σηματοδοτεί και μια εντυπωσιακή αλλαγή τόνου από τον ίδιο τον Τραμπ. Μόλις πριν από 11 εβδομάδες, ο Αμερικανός πρόεδρος διακήρυσσε ότι «δεν θα υπάρξει καμία συμφωνία με το Ιράν εκτός από άνευ όρων παράδοση».
Τώρα, η ρητορική έχει μετατοπιστεί αισθητά. Ο Τραμπ έκανε λόγο για «ομαλές και εποικοδομητικές διαπραγματεύσεις», σημειώνοντας ότι έδωσε εντολή στους εκπροσώπους του να μην βιαστούν, καθώς «ο χρόνος είναι με το μέρος μας».
Παράλληλα, προειδοποίησε ότι ο αμερικανικός αποκλεισμός θα παραμείνει σε ισχύ μέχρι να εγκριθεί επίσημα η συμφωνία από τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν.
«Δεν επιτρέπονται λάθη», έγραψε χαρακτηριστικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, προσθέτοντας ότι οι σχέσεις ΗΠΑ–Ιράν γίνονται πλέον «πιο επαγγελματικές και παραγωγικές».
Τα μεγάλα ζητήματα μετατέθηκαν για αργότερα
Στην ουσία, η Ουάσιγκτον αποδέχθηκε την ιρανική απαίτηση να μεταφερθούν οι πιο δύσκολες αποφάσεις σε επόμενο στάδιο. Το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένει ανοιχτό. Το ίδιο και οι πύραυλοι.
Το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει πάνω από 11 τόνους πυρηνικού καυσίμου, εκ των οποίων περίπου 440 κιλά βρίσκονται κοντά σε επίπεδο κατάλληλο για κατασκευή πυρηνικού όπλου, σύμφωνα με αμερικανικές εκτιμήσεις. Αν και μέρος του υλικού έχει θαφτεί κάτω από ερείπια σε υπόγειες εγκαταστάσεις, εξακολουθεί να αποτελεί βασικό μοχλό πίεσης της Τεχεράνης.
Αμερικανός αξιωματούχος υποστήριξε ότι το Ιράν έχει αποδεχθεί κατ’ αρχήν να παραδώσει το ουράνιο εμπλουτισμένο στο 60%, όμως η Τεχεράνη δεν έχει επιβεβαιώσει τίποτα δημόσια.
Παραμένει επίσης ασαφές πώς θα απομακρυνθεί το υλικό, αν θα αποσυρθεί ολόκληρο το απόθεμα, αν θα συνεχιστεί ο εμπλουτισμός και ποιο θα είναι το τελικό καθεστώς επιτήρησης.
Ακόμη πιο δύσκολο θεωρείται το ζήτημα των βαλλιστικών πυραύλων. Το Ιράν αρνείται μέχρι στιγμής να συζητήσει περιορισμούς στην εμβέλεια και το μέγεθος του πυραυλικού του οπλοστασίου, θέμα εξαιρετικά κρίσιμο για το Ισραήλ.
Ρεπουμπλικανικές αντιδράσεις
Το άμεσο διακύβευμα για τις ΗΠΑ ήταν η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ χωρίς ιρανικά διόδια ή περιορισμούς. Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι η Τεχεράνη ουσιαστικά υπαναχώρησε από τις προηγούμενες αξιώσεις περί κυριαρχικού ελέγχου του περάσματος. Ωστόσο, πολλά ζητήματα παραμένουν ασαφή, μεταξύ αυτών και το πώς ακριβώς η Ουάσιγκτον θα αντιμετωπίσει τους ιρανικούς ισχυρισμούς περί κυριαρχίας στα Στενά.
Η αμερικανική πλευρά θεωρεί ότι η άρση της ενεργειακής πίεσης θα δημιουργήσει τον απαραίτητο πολιτικό και οικονομικό χώρο για πιο σοβαρές διαπραγματεύσεις αργότερα.
Η συμφωνία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ακόμη και στο εσωτερικό του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Σκληροπυρηνικοί γερουσιαστές και στελέχη που είχαν στηρίξει τη στρατιωτική επιχείρηση κατηγόρησαν τον Τραμπ ότι υποχώρησε πριν πετύχει τους αρχικούς στόχους του πολέμου.
Από τους πιο έντονους επικριτές ήταν ο πρόεδρος της Επιτροπής Ενόπλων Δυνάμεων της Γερουσίας Ρότζερ Γουίκερ, ο οποίος υποστήριξε ότι όλα όσα επιτεύχθηκαν στρατιωτικά κινδυνεύουν πλέον να χαθούν.
Εξίσου επιθετικός εμφανίστηκε και ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Μάικ Πομπέο, προκαλώντας δημόσια έκρηξη του διευθυντή επικοινωνίας του Λευκού Οίκου, Στίβεν Τσέουνγκ, ο οποίος του ζήτησε να «κλείσει το στόμα του».
Η σκιά της συμφωνίας Ομπάμα
Ο Τραμπ προσπαθεί ταυτόχρονα να διαφοροποιήσει τη νέα προσέγγιση από τη συμφωνία του 2015 επί Μπαράκ Ομπάμα. Υποστηρίζει ότι η προηγούμενη συμφωνία άφηνε ανοικτό δρόμο για την απόκτηση πυρηνικού όπλου από το Ιράν, ενώ η δική του, όπως λέει, θα είναι «ακριβώς το αντίθετο».
Το πρόβλημα είναι ότι προς το παρόν δεν υπάρχει ολοκληρωμένο κείμενο συμφωνίας. Εκτός διαπραγμάτευσης παραμένουν η άρση κυρώσεων, η αποδέσμευση δισεκατομμυρίων παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων και το μέλλον των εξαγωγών ιρανικού πετρελαίου. Αμερικανός αξιωματούχος παραδέχθηκε ότι τα ζητήματα αυτά «δεν έχουν καν συζητηθεί ακόμη». Η κυβέρνηση Τραμπ επιμένει ότι τα πιο δύσκολα κεφάλαια θα ανοίξουν τώρα, σε μια δεύτερη φάση διαπραγματεύσεων.
Η εικόνα που διαμορφώνεται, θυμίζει περισσότερο προσωρινή ανακωχή παρά οριστική διευθέτηση. Η εκεχειρία παραμένει εύθραυστη. Οι βασικές αιτίες της σύγκρουσης παραμένουν. Και κανείς -ούτε καν η ίδια η Ουάσιγκτον- δεν δείχνει βέβαιος ότι η Τεχεράνη θα αποδεχθεί τελικά όσα η αμερικανική πλευρά θεωρεί ήδη συμφωνημένα.
Για την ώρα, το μόνο πραγματικά απτό αποτέλεσμα είναι ότι ο πλανήτης απέφυγε, έστω προσωρινά, μια ανεξέλεγκτη ενεργειακή ασφυξία.
