Καθώς η Ευρώπη αναζητά τον ρόλο της ανάμεσα στον πόλεμο στην Ουκρανία, την αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις και την επιστροφή της γεωπολιτικής ισχύος ως καθοριστικού παράγοντα των διεθνών εξελίξεων, ένας Ολλανδός ιστορικός και πολιτικός στοχαστής αναδεικνύεται σε μία από τις πιο επιδραστικές φωνές των Βρυξελλών. Ο Λουκ βαν Μίντελααρ διαμορφώνει ιδέες για το μέλλον της Ε.Ε, επιχειρώντας να πείσει μια ολόκληρη ήπειρο ότι πρέπει να ξαναμάθει τη γλώσσα της ισχύος.
Σε μικρή απόσταση από τα κεντρικά γραφεία του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες βρίσκεται το κοιμητήριο του Εβέρ. Εκεί είναι θαμμένος ο Αλεξάντρ Κοζέβ, ένας από τους σημαντικότερους διανοητές του 20ού αιώνα.
Ρωσικής καταγωγής, ο Κοζέβ επηρέασε βαθιά τη γαλλική διανόηση μέσα από τις διαλέξεις του πάνω στον Χέγκελ τη δεκαετία του 1930, ενώ οι ιδέες του αποτέλεσαν αργότερα μία από τις βασικές πηγές έμπνευσης για τη θεωρία του Φράνσις Φουκουγιάμα περί «τέλους της ιστορίας».
Η επιρροή του δεν περιορίστηκε στη φιλοσοφία. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του εργάστηκε ως Γάλλος αξιωματούχος στις Βρυξέλλες, συμμετέχοντας σε εμπορικές διαπραγματεύσεις για λογαριασμό της Ευρώπης.
Από τη θεωρία της πολιτικής στην άσκηση ισχύος
Έναν παρόμοιο δρόμο ακολούθησε και ο Λουκ βαν Μίντελααρ. Αφού απέκτησε φήμη ως ιστορικός της ευρωπαϊκής ενοποίησης, ανέλαβε λογογράφος του πρώτου προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και στη συνέχεια μετακινήθηκε στον πυρήνα της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής.
Σήμερα ηγείται του Brussels Institute for Geopolitics (BIG, Ινστιτούτο Γεωπολιτικής των Βρυξελλών), ενός think tank που φιλοδοξεί να καλλιεργήσει μια πιο ρεαλιστική αντίληψη της ισχύος στις ευρωπαϊκές ελίτ.
Αν στο παρελθόν θεωρούνταν ένας από τους σημαντικότερους ερμηνευτές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, σήμερα παρουσιάζεται ως ένας από τους βασικούς θεωρητικούς της γεωπολιτικής αφύπνισης της Ευρώπης.
Η σχέση του με τον Κοζέβ δεν είναι τυχαία. Στη δεκαετία του 1990, ο βαν Μίντελααρ δημοσίευσε μια σημαντική διδακτορική διατριβή με τίτλο "Politicide", στην οποία κατηγορούσε τον Ρώσο φιλόσοφο ότι συνέβαλε στην «πνευματική δολοφονία» της πολιτικής στη μεταπολεμική γαλλική σκέψη.
Κατά τον ίδιο, η ιδέα ότι η Ιστορία ακολουθεί μια προκαθορισμένη πορεία οδήγησε πολλούς Ευρωπαίους διανοούμενους στην πεποίθηση ότι οι πολιτικές συγκρούσεις είχαν ουσιαστικά λυθεί και ότι η κατεύθυνση της ανθρωπότητας ήταν ήδη γνωστή.
Η «μακιαβελική στιγμή» της Ευρώπης
Απέναντι σε αυτή την αντίληψη, ο βαν Μίντελααρ πρότεινε μια διαφορετική πηγή έμπνευσης: τον Νικολό Μακιαβέλι. Ο Ιταλός στοχαστής υποστήριζε ότι η πολιτική δεν εξελίσσεται σύμφωνα με κάποιο ιστορικό σχέδιο, αλλά μέσα σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, τύχης και απρόβλεπτων εξελίξεων.
Ήδη από τη δεκαετία του 1990, ο Ολλανδός διανοητής προειδοποιούσε ότι η μεταψυχροπολεμική εποχή δεν θα διαρκούσε για πάντα και ότι οι Ευρωπαίοι δεν είχαν απαλλαγεί οριστικά από τις απαιτήσεις της ισχύος.
Κάποια στιγμή, έλεγε, η Ευρώπη θα ζούσε τη δική της «μακιαβελική στιγμή».
Για τον βαν Μίντελααρ, αυτή η στιγμή ήρθε αρχικά με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 και ενισχύθηκε από τις αμερικανικές αμφιβολίες σχετικά με το μέλλον της διατλαντικής συμμαχίας.
Οι εξελίξεις αυτές, κατά την άποψή του, αποκάλυψαν ότι η Ευρώπη είχε εφησυχάσει επί δεκαετίες σε μια περίοδο σχετικής σταθερότητας που θεωρούσε δεδομένη.
Από την «πολιτική των κανόνων» στην «πολιτική των γεγονότων»
Η κεντρική θέση του βαν Μίντελααρ είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί πλέον να λειτουργεί αποκλειστικά μέσω κανονισμών, διαδικασιών και μακροχρόνιων διαβουλεύσεων. Αυτό που χρειάζεται, υποστηρίζει, είναι μια «πολιτική των γεγονότων», μια ικανότητα ταχείας αντίδρασης σε κρίσεις και απρόβλεπτες γεωπολιτικές ανατροπές.
Η φιλοσοφία αυτή αποτυπώνεται και στις προτάσεις που προωθεί το BIG για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η κοινή έκδοση χρέους, η δημιουργία ψηφιακού ευρώ και η σύσταση ευρωπαϊκού συμβουλίου οικονομικής ασφάλειας.
Ξεχωριστή θέση κατέχει η πρόταση για αναβάθμιση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Άμυνας, ώστε να αναλάβει κεντρικό ρόλο στον συντονισμό του επανεξοπλισμού της ηπείρου. Το μοντέλο που προτείνεται θυμίζει τη λειτουργία του Eurogroup, με έναν συντονιστικό μηχανισμό που θα επιδιώκει μεγαλύτερη συνοχή στις αμυντικές αποφάσεις των κρατών-μελών.
Στόχος είναι η σταδιακή μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από το αμερικανικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα.
Ασαφές το τελικό όραμα
Ωστόσο, η επιρροή του βαν Μίντελααρ συνοδεύεται και από σημαντικά ερωτήματα. Παρά την έντονη υποστήριξή του προς την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και την ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων της Ένωσης, δεν παρουσιάζει με σαφήνεια το τελικό όραμα για τη θέση της Ευρώπης στον κόσμο του 21ου αιώνα.
Οι επικριτές του υποστηρίζουν ότι η έμφαση στην ταχεία αντίδραση απέναντι σε διαδοχικές κρίσεις δεν συνιστά από μόνη της ολοκληρωμένη γεωπολιτική στρατηγική. Η αντιμετώπιση κάθε νέας πρόκλησης ως ενός απρόβλεπτου γεγονότος μπορεί να ενισχύει την ευελιξία, αλλά δυσκολεύεται να προσφέρει μια συνεκτική αφήγηση για το πού θέλει να φτάσει η Ευρώπη.
Το ίδιο κενό εντοπίζεται και στη δημόσια συζήτηση γύρω από τον ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό. Οι πολίτες εμφανίζονται να επιθυμούν μεγαλύτερη αυτονομία από τις ΗΠΑ, αλλά παραμένει ασαφές κατά πόσο είναι έτοιμοι να στηρίξουν μια μακροχρόνια και δαπανηρή στρατιωτική κούρσα.
Ίσως γι' αυτό η σύγκριση με τον Κοζέβ αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Γάλλος φιλόσοφος πίστευε ότι η ευρωπαϊκή ενοποίηση θα παρέμενε πρωτίστως ένα εγχείρημα των ελίτ και όχι των μαζών.
Και ο βαν Μίντελααρ, παρά τις διαφωνίες του με τον πνευματικό του πρόγονο, δείχνει μέχρι σήμερα να κινείται στο ίδιο ακριβώς πεδίο, όπου το μέλλον της Ευρώπης σχεδιάζεται περισσότερο στα γραφεία των Βρυξελλών, παρά στις κάλπες των ευρωπαϊκών κοινωνιών.
