Η Νέα Υόρκη ετοιμάζεται να δοκιμάσει μία από τις πιο συμβολικές -και αμφιλεγόμενες- μορφές φορολόγησης της σύγχρονης αστικής πολιτικής: τον φόρο στα pied-à-terre, δηλαδή στις πανάκριβες δεύτερες κατοικίες που μένουν άδειες το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου.
Ο δήμαρχος της πόλης Ζόραν Μαμντάνι και η κυβερνήτης της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, Κάθι Χόκουλ, στηρίζουν το μέτρο ως τρόπο κάλυψης δημοσιονομικών κενών, την ώρα που εγκαταλείπεται ένα ευρύτερο σχέδιο αύξησης φόρων στη μεσαία τάξη.
Το σχέδιο προβλέπει ετήσιο φόρο σε μη μόνιμες κατοικίες αξίας άνω των 5 εκατ. δολαρίων, πολυτελή διαμερίσματα που συχνά ανήκουν σε ξένους επενδυτές, δισεκατομμυριούχους ή εύπορους ιδιοκτήτες που τα χρησιμοποιούν ελάχιστα.
Η πολιτική δύναμη του συμβολισμού
Η συζήτηση πήρε ήδη εκρηκτικές διαστάσεις όταν ο Μαμντάνι δημοσίευσε βίντεο έξω από ουρανοξύστη όπου διαθέτει κατοικία ο δισεκατομμυριούχος επενδυτής Κεν Γκρίφιν, προκαλώντας δημόσια αντίδραση και απειλές αποχώρησης επιχειρηματικών δραστηριοτήτων από τη Νέα Υόρκη.
Πέρα, όμως, από τη σύγκρουση με τους υπερπλούσιους, το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν λειτουργούν πραγματικά τέτοιου είδους φόροι. Η εμπειρία από άλλες μεγάλες πόλεις του κόσμου είναι μεικτή και πιο σύνθετη απ’ όσο παρουσιάζεται πολιτικά.
Από το Βανκούβερ μέχρι το Παρίσι
Η φορολόγηση «άδειων κατοικιών» έχει εξαπλωθεί τα τελευταία χρόνια σε πόλεις όπως το Βανκούβερ, το Τορόντο, το Λονδίνο και το Παρίσι. Η βασική λογική είναι απλή: να πιεστούν οι ιδιοκτήτες ακριβών αλλά ανενεργών ακινήτων είτε να τα νοικιάσουν, είτε να τα διαθέσουν ξανά στην αγορά, ενισχύοντας την προσφορά κατοικίας.
Στο Βανκούβερ, ο φόρος σε κενές κατοικίες συνδέθηκε με μείωση των άδειων διαμερισμάτων και διοχέτευση μέρους των εσόδων σε προγράμματα προσιτής στέγασης.
Ωστόσο, στο Παρίσι, παρότι οι τοπικές αρχές αύξησαν ακόμη περισσότερο τις επιβαρύνσεις, επίσημες γαλλικές εκθέσεις κατέληξαν ότι το μέτρο δεν είχε ουσιαστική επίδραση στη συνολική στεγαστική κρίση.
Το βασικό πρόβλημα: η αγορά πολυτελείας είναι μικρή
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι τέτοιοι φόροι μπορούν να αποφέρουν κάποια έσοδα και να περιορίσουν ορισμένες ακραίες περιπτώσεις αδρανών ακινήτων. Όμως δύσκολα μεταβάλλουν συνολικά τις τιμές κατοικίας ή τα ενοίκια.
Ο λόγος είναι ότι η αγορά πολυτελών ακινήτων λειτουργεί σχεδόν αποκομμένα από την υπόλοιπη στεγαστική αγορά. Ακόμη και σε περιοχές με υψηλή συγκέντρωση δεύτερων κατοικιών, το σχετικό απόθεμα παραμένει μικρό ποσοστό του συνολικού στεγαστικού αποθέματος. Έτσι, η πραγματική δημοσιονομική και κοινωνική επίδραση περιορίζεται.
Η ίδια η υπηρεσία οικονομικού ελέγχου της Νέας Υόρκης εκτιμά ότι τα έσοδα του μέτρου πιθανότατα θα κινηθούν αρκετά χαμηλότερα από τις αισιόδοξες προβλέψεις των 500 εκατομμυρίων δολαρίων ετησίως.
Οι πλούσιοι δύσκολα φεύγουν - αλλά ίσως μετακινούνται αργά
Η διεθνής εμπειρία δείχνει επίσης ότι ένας μεμονωμένος φόρος σπάνια προκαλεί μαζική φυγή πλούσιων επενδυτών από μεγάλες μητροπόλεις όπως η Νέα Υόρκη ή το Λονδίνο.
Ωστόσο, όταν τέτοια μέτρα προστίθενται σε ήδη υψηλή φορολογία, αυξανόμενο κόστος ζωής και πολιτική αβεβαιότητα, μπορούν σταδιακά να επηρεάσουν επενδυτικές αποφάσεις.
Πόλεις όπως το Ντουμπάι αξιοποιούν ακριβώς αυτή τη δυναμική, προσελκύοντας διεθνή κεφάλαια με χαμηλή φορολογία και πιο «φιλικό» περιβάλλον για εύπορους επενδυτές.
Πολιτικά ισχυρό, οικονομικά περιορισμένο
Τελικά, η πραγματική δύναμη αυτών των φόρων ίσως δεν βρίσκεται στα δημόσια έσοδα αλλά στον πολιτικό τους συμβολισμό. Οι κυβερνήσεις μπορούν να εμφανίζονται ότι αντιμετωπίζουν τις κοινωνικές ανισότητες και τη στεγαστική κρίση χωρίς να επιβαρύνουν άμεσα τη μεσαία τάξη.
Και αυτό εξηγεί γιατί οι φόροι στα πολυτελή «άδεια σπίτια» εξαπλώνονται διεθνώς: όχι επειδή λύνουν το στεγαστικό πρόβλημα, αλλά επειδή προσφέρουν ένα πολιτικά ελκυστικό αφήγημα σε μια εποχή αυξανόμενης κοινωνικής πίεσης για περισσότερη φορολογική δικαιοσύνη.
