Ένα κύμα οικονομικής απαισιοδοξίας κατακλύζει τα κινεζικά social media, καθώς η επιβράδυνση της ανάπτυξης, η παρατεταμένη κρίση στην αγορά ακινήτων και η δυσκολία εύρεσης σταθερής εργασίας ενισχύουν την αμφισβήτηση της επίσημης εικόνας οικονομικής προόδου και ευημερίας.
Ενδεικτικό της αλλαγής του κλίματος είναι ένα βίντεο στο Bilibili, το οποίο παρουσιάζει, με μαύρο χιούμορ, έναν «οδηγό επιβίωσης» για τους άστεγους. Το βίντεο, που συγκέντρωσε άμεσα περισσότερες από 6 εκατ. προβολές και βρέθηκε προσωρινά στη δεύτερη θέση των δημοφιλέστερων αναρτήσεων της πλατφόρμας, προτείνει μεταξύ άλλων ύπνο κοντά σε κάδους απορριμμάτων, χρήση χαρτονιού για προστασία από την υγρασία και αποφυγή καμερών παρακολούθησης. Οι χρήστες αντιμετώπισαν το περιεχόμενο ειρωνικά, χαρακτηρίζοντάς το «μάθημα για τη νεολαία» και «υποχρεωτικό μάθημα για τους νέους το 2026».
Η ειρωνεία έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια χώρα όπου το Κομμουνιστικό Κόμμα επί χρόνια επιχειρεί να διατηρήσει στο διαδίκτυο ένα κλίμα «θετικής ενέργειας», με έμφαση στα οικονομικά επιτεύγματα, την εμπιστοσύνη στο κράτος και την αισιοδοξία για το μέλλον.
Ωστόσο, η οικονομική πίεση φαίνεται να δυσκολεύει όλο και περισσότερο αυτή την προσπάθεια. Η επίσημη ανεργία των νέων έφτασε το 17,9% τον Ιούλιο, ενώ περισσότεροι από 200 εκατ. άνθρωποι, πάνω από το ένα τέταρτο του εργατικού δυναμικού της χώρας, απασχολούνται πλέον σε αυτό που οι αρχές αποκαλούν «ευέλικτη απασχόληση» — έναν ευρύ όρο που περιλαμβάνει μεγάλο μέρος της οικονομίας των περιστασιακών και επισφαλών εργασιών.
Από την αγορά ακινήτων στην ανασφάλεια
Η επιδείνωση του οικονομικού κλίματος γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στα social media. Σε RedNote, Douyin, Weibo και άλλες δημοφιλείς πλατφόρμες πολλαπλασιάζονται οι αναρτήσεις για χαμηλούς μισθούς, περιορισμένες ευκαιρίες απασχόλησης, πτώση των αξιών των ακινήτων και φόβο για το μέλλον.
Η στεγαστική κρίση έχει ιδιαίτερο βάρος, καθώς τα ακίνητα αποτελούν για πολλές κινεζικές οικογένειες το σημαντικότερο περιουσιακό στοιχείο τους. Η πτώση των τιμών δεν έχει πλήξει μόνο την αγορά κατοικίας, αλλά και την αίσθηση οικονομικής ασφάλειας που συνδέθηκε επί δεκαετίες με την ιδιοκτησία ακινήτων.
Χαρακτηριστικό είναι το μήνυμα που διαδίδεται στα social media ότι, υπό τις σημερινές συνθήκες, «κερδισμένοι» είναι όσοι δεν αγόρασαν σπίτι ή αυτοκίνητο, δεν επένδυσαν και δεν παντρεύτηκαν νωρίς. Παράλληλα, ένα hashtag στο RedNote που καλεί τους χρήστες να περιορίσουν τις δαπάνες τους έχει συγκεντρώσει σχεδόν 120 εκατ. προβολές.
Η απαισιοδοξία δεν περιορίζεται στους νέους. Η δυσκολία πρόσβασης σε σταθερή εργασία, σε συνδυασμό με την υποχώρηση των τιμών των ακινήτων, δημιουργεί αβεβαιότητα και σε μεσήλικες που είχαν ακολουθήσει τις παραδοσιακές επιλογές οικονομικής ασφάλειας: αγορά κατοικίας, επένδυση, γάμος και οικογένεια.
Όταν η προπαγάνδα γίνεται αντικείμενο χλευασμού
Το νέο στοιχείο δεν είναι μόνο η έκταση της απαισιοδοξίας, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται. Μέρος των χρηστών μετατρέπει τις οικονομικές δυσκολίες σε μαύρο χιούμορ, ενώ άλλοι χρησιμοποιούν επίσημες αναρτήσεις και hashtags για να αντιστρέψουν το μήνυμά τους.
Σε βίντεο του Douyin που εξυμνούσε το Κομμουνιστικό Κόμμα ως το «μεγαλύτερο κόμμα στον κόσμο», συγκεντρώθηκαν δεκάδες χιλιάδες σχεδόν πανομοιότυπα σχόλια με σειρές από emoji που κλαίνε. Σε άλλη περίπτωση, ανάρτηση κρατικού μέσου που υποστήριζε ότι η Κίνα είχε κατακτήσει την ανθρώπινη πτήση ήδη από τη δυναστεία των Μινγκ, προκάλεσε κύμα σαρκασμού, με χρήστες να σχολιάζουν μεταξύ άλλων πότε θα «εφευρεθεί» το διήμερο Σαββατοκύριακο.
Η πρακτική αυτή έχει περιγραφεί από ειδικούς ως «ανατρεπτική ενίσχυση»: οι χρήστες δεν χρειάζεται να δημιουργήσουν δικά τους δημοφιλή κανάλια, αλλά αξιοποιούν την εμβέλεια επίσημων λογαριασμών για να υπονομεύσουν το μήνυμα που αυτοί επιχειρούν να διαδώσουν.
Η λογοκρισία απέναντι στην απαισιοδοξία
Η κινεζική λογοκρισία εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα αυστηρή και έχει ενισχυθεί σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Παρ' όλα αυτά, ο όγκος των απαισιόδοξων αναρτήσεων και των σαρκαστικών σχολίων δείχνει τα όρια της προσπάθειας ελέγχου του δημόσιου διαδικτυακού λόγου.
Το 2023, το υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας είχε χαρακτηρίσει τις προσπάθειες να παρουσιαστεί αρνητικά η κινεζική οικονομία ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας και πολιτικής. Πέρυσι, η αρμόδια ρυθμιστική αρχή του διαδικτύου ζήτησε από τις πλατφόρμες να περιορίσουν αναρτήσεις που υποστήριζαν ότι η σκληρή δουλειά ή η εκπαίδευση δεν οδηγούν πλέον σε καλύτερη ζωή, καθώς και memes και αστεία που θεωρούνταν ότι ενίσχυαν υπερβολικά την απαισιοδοξία.
Τον Απρίλιο, το υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας κατηγόρησε επίσης έναν μη κατονομαζόμενο ξένο οργανισμό ότι χρηματοδοτεί influencers που προωθούν τη λογική του "lying flat" - της επιλογής δηλαδή να περιορίζεται κάποιος στο ελάχιστο δυνατό επίπεδο προσπάθειας, επειδή θεωρεί ότι η κοινωνική και οικονομική ανέλιξη δεν είναι πλέον εφικτή.
Η αντίδραση στα social media ήταν και πάλι διαφορετική από αυτή που επιδίωκαν οι αρχές. Χρήστες συνέδεσαν το "lying flat" με την έλλειψη θέσεων εργασίας, τους χαμηλούς μισθούς και τα εξαντλητικά ωράρια, μετατρέποντας την κυβερνητική παρέμβαση σε νέα αφορμή για κριτική.
Η μεταβολή αυτή δεν σημαίνει ότι η λογοκρισία έχει χάσει τον έλεγχο του κινεζικού διαδικτύου. Δείχνει όμως ότι η οικονομική δυσφορία δημιουργεί ένα περιβάλλον, στο οποίο η επίσημη αισιοδοξία γίνεται δυσκολότερο να επιβληθεί. Όταν εκατομμύρια άνθρωποι αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα ακριβότερη ή υποτιμημένη κατοικία, αβέβαιη εργασία και μειωμένες προσδοκίες, η διαδικτυακή απαισιοδοξία αποτυπώνει την καθημερινή οικονομική εμπειρία.
