Η τελευταία μεγάλη αναδρομική έκθεση της Yayoi Kusama στο Stedelijk Museum του Άμστερνταμ άνοιξε εχθές, 11 Σεπτεμβρίου, αποκτώντας πλέον διαφορετικό βάρος: από μεγάλη γιορτή του έργου της μετατρέπεται σε ύστατο φόρο τιμής, σε μια δημιουργό που μετέτρεψε τις τελείες, τα δίχτυα και τους καθρέφτες σε ένα προσωπικό ψυχεδελικό σύμπαν χωρίς όρια.
Η έκθεση, που θα διαρκέσει έως τις 17 Ιανουαρίου, καλύπτει περισσότερες από επτά δεκαετίες δημιουργίας. Περιλαμβάνει έργα που δεν έχουν παρουσιαστεί ξανά στην Ευρώπη, αλλά και εγκαταστάσεις που δημιουργήθηκαν ειδικά για τη διοργάνωση. Πρόκειται για τον τελευταίο σταθμό μιας έκθεσης που παρουσιάστηκε προηγουμένως στη Fondation Beyeler, κοντά στη Βασιλεία, και στο Museum Ludwig της Κολωνίας — και ταυτόχρονα για την τελευταία έκθεση πάνω στην οποία εργάστηκε η ίδια η Kusama.
Για όσους γνωρίζουν την καλλιτέχνιδα μέσα από τα περίφημα Infinity Rooms, τις κίτρινες κολοκύθες, τους καθρέφτες και τα ατελείωτα πουά, η επίσκεψη προσφέρει όλα τα γνώριμα στοιχεία. Η πραγματική αποκάλυψη, ωστόσο, βρίσκεται στην έκταση και την πολυμορφία μιας καλλιτεχνικής διαδρομής που ξεπερνά κατά πολύ τα έργα που έγιναν παγκόσμια σύμβολα του Instagram και της σύγχρονης pop κουλτούρας.
Η Kusama γεννήθηκε το 1929 στο Ματσουμότο της κεντρικής Ιαπωνίας, σε μια περιοχή όπου η οικογένειά της διατηρούσε φυτώριο. Η φύση που την περιέβαλλε —τα λουλούδια, οι κύκλοι ζωής, η άνθηση και η παρακμή— αποτέλεσε από νωρίς βασική πηγή έμπνευσης. Τα πρώτα έργα της έκθεσης χρονολογούνται από όταν ήταν μόλις πέντε ετών και ήδη αποκαλύπτουν το μοτίβο που θα σημάδευε ολόκληρη τη δημιουργία της: έναν κόσμο όπου οι μορφές πολλαπλασιάζονται και καταλαμβάνουν κάθε διαθέσιμο χώρο.
Σε ένα σχέδιο του 1934, ένα νεκρό αντικείμενο και ένα ολόκληρο χωριό —με ανθρώπους, βουνά και παραδοσιακές φορεσιές— καλύπτονται από μικρές και μεγάλες τελείες. Σε ένα άλλο, του 1939, λουλούδια σε ένα βάζο και μια νεαρή γυναίκα με κλειστά μάτια περιβάλλονται από δίχτυα και κουκκίδες. Δεν πρόκειται απλώς για ένα αισθητικό μοτίβο που επαναλαμβάνεται. Είναι η πρώτη ύλη ενός προσωπικού σύμπαντος που η Kusama θα περάσει ολόκληρη τη ζωή της προσπαθώντας να αποτυπώσει.
Από μικρή ηλικία η καλλιτέχνιδα βίωνε οπτικές και ακουστικές παραισθήσεις. Περιέγραφε εμπειρίες κατά τις οποίες λουλούδια, ζώα και κολοκύθες έμοιαζαν να αποκτούν ζωή, ενώ οργανικά σχήματα, δίχτυα και τελείες πολλαπλασιάζονταν μέχρι να καλύψουν τον χώρο και το ίδιο της το σώμα. Η ζωγραφική έγινε ένας τρόπος να εξερευνήσει αυτές τις εμπειρίες, αλλά και να τις μετατρέψει σε κάτι που μπορούσε να ελέγξει.
Από την Ιαπωνία στη Νέα Υόρκη
Στα 19 της κατάφερε να πείσει τους συντηρητικούς γονείς της να την αφήσουν να σπουδάσει τέχνη στο Κιότο, υπό την προϋπόθεση ότι θα ακολουθούσε την παραδοσιακή τεχνική Nihonga. Σύντομα, όμως, άρχισε να μετασχηματίζει την παράδοση, συνδυάζοντας οργανικές μορφές και επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Τα έργα της περιόδου μέχρι την αναχώρησή της για τη Νέα Υόρκη, το 1957, είναι σπάνια και συχνά σκοτεινά, με αναφορές ακόμη και στο τραύμα των ατομικών βομβαρδισμών της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι.
Πριν φύγει από την Ιαπωνία, κατέστρεψε μεγάλο μέρος του έργου της, θέλοντας να αφήσει πίσω της το παρελθόν. Ανάμεσα στα τεκμήρια της εποχής βρίσκεται και η αλληλογραφία της με τη Georgia O’Keeffe, η οποία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόφασή της να επιχειρήσει το μεγάλο άλμα προς την Αμερική.
Στη Νέα Υόρκη η Kusama κινήθηκε με ταχύτητα. Δημιούργησε τα Infinity Net Paintings, τεράστιους καμβάδες καλυμμένους από αμέτρητες μικρές, ζωγραφισμένες καμπύλες που σχηματίζουν ένα δίκτυο χωρίς αρχή και τέλος. Στο Stedelijk, μια σειρά από λευκούς, γκρι και κόκκινους πίνακες αποτυπώνει αυτή την εμμονική διαδικασία: το βλέμμα περιπλανιέται ασταμάτητα, πλησιάζει μια λεπτομέρεια και αμέσως απομακρύνεται για να αντιληφθεί ξανά το σύνολο.
Η ίδια λογική της αδιάκοπης συσσώρευσης πέρασε στη γλυπτική, την performance, τη μόδα και το assemblage. Αντικείμενα καθημερινής χρήσης, έπιπλα, ρούχα, ανδρείκελα ακόμη και μια βάρκα καλύπτονται από εξογκώματα, δημιουργώντας ένα παράξενο μείγμα χιούμορ, Pop Art, σουρεαλισμού και σωματικότητας. Μια καρέκλα μοιάζει να έχει αποκτήσει οργανική ζωή, ενώ τα ψηλοτάκουνα παπούτσια μεταμορφώνονται από τις αλλόκοτες προεξοχές τους.
Η Kusama συνέδεσε τα φαλλικά σχήματα με τους παιδικούς φόβους της και την εμπειρία να παρακολουθεί, κατόπιν εντολής της μητέρας της, τον άπιστο πατέρα της. Πίσω από το χιούμορ και την υπερβολή των έργων κρύβεται έτσι μια βαθύτερη αγωνία — αλλά και μια σταθερή αναζήτηση της επανάληψης, του μοτίβου και της εξάλειψης των ορίων ανάμεσα στο αντικείμενο και τον χώρο.
Στα έργα των επόμενων δεκαετιών όλα μοιάζουν πιο τακτοποιημένα και εντυπωσιακά σε κλίμακα, όμως η βασική ιδέα παραμένει: πουά, δίχτυα, κυτταρικές και σωληνοειδείς μορφές πολλαπλασιάζονται μέχρι το άτομο να χάνεται μέσα στο σύνολο. Η ίδια η Kusama χρησιμοποιούσε τον όρο "obliteration", την εξάλειψη δηλαδή της ατομικής ταυτότητας μέσα σε μια ατελείωτη επανάληψη.
Και ύστερα έρχεται το τελευταίο Infinity Room. Ένας ολόκληρος όροφος του μουσείου μετατρέπεται σε έναν τεράστιο καθρεφτισμένο κόσμο, γεμάτο από τα χαρακτηριστικά πουά πλοκάμια της Kusama. Οι μορφές πολλαπλασιάζονται μέσα στους καθρέφτες και ο επισκέπτης παύει σχεδόν να γνωρίζει πού τελειώνει το πραγματικό και πού αρχίζει το είδωλο.
Σε ένα μικρότερο, επίσης καθρεφτισμένο δωμάτιο, το βλέμμα μπορεί να απομακρυνθεί από τη δική του αντανάκλαση και να στραφεί στα χρυσά φώτα που πολλαπλασιάζονται γύρω του σαν πυγολαμπίδες, αστέρια ή κόκκοι χρυσόσκονης. Εκεί, το τελευταίο έργο αποκτά σχεδόν υπαρξιακή διάσταση. Η Kusama, που πέρασε μια ζωή αναζητώντας το άπειρο, αφήνει πίσω της έναν κόσμο όπου το άτομο χάνεται — όχι μέσα στο κενό, αλλά μέσα σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον εαυτό του.
