Η επίκληση της Πέμπτης Τροπολογίας πάνω από 100 φορές μετέτρεψε την κατάθεση του Άντονι Φάουτσι στη Γερουσία σε μια από τις πιο συγκρουσιακές πολιτικές αναμετρήσεις γύρω από την πανδημία Covid-19. Ο πρώην κορυφαίος λοιμωξιολόγος των ΗΠΑ αρνήθηκε να απαντήσει σχεδόν σε κάθε ερώτηση, επικαλούμενος το συνταγματικό δικαίωμά του να μη δώσει κατάθεση που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Για σχεδόν τρεις ώρες, ενώπιον της Επιτροπής Εσωτερικής Ασφάλειας της Γερουσίας, ο Φάουτσι επαναλάμβανε την ίδια φράση:
Με συμβουλή των δικηγόρων μου, αρνούμαι με σεβασμό να απαντήσω, επικαλούμενος τα δικαιώματά μου βάσει της Πέμπτης Τροπολογίας του Συντάγματος.
Η ακρόαση εξελίχθηκε σε ένα μείγμα πολιτικού θεάματος και βαθιάς κομματικής αντιπαράθεσης. Για τους Ρεπουμπλικανούς, ο Φάουτσι αποτελεί κεντρικό πρόσωπο των λαθών και των αντιφάσεων της αμερικανικής διαχείρισης της πανδημίας. Για τους Δημοκρατικούς, είναι ένας επιστήμονας με δεκαετίες δημόσιας προσφοράς, που έχει μετατραπεί σε πολιτικό στόχο.
Μετά το τέλος της συνεδρίασης, ο πρόεδρος της επιτροπής, γερουσιαστής Ραντ Πολ, ανακοίνωσε ότι την επόμενη εβδομάδα θα διεξαχθεί ψηφοφορία για το εάν ο Φάουτσι πρέπει να παραπεμφθεί για περιφρόνηση του Κογκρέσου. Ο Πολ υποστήριξε ότι ο πρώην διευθυντής του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων δεν δικαιούται να επικαλείται την Πέμπτη Τροπολογία υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες.
«Οι ενέργειές του οδήγησαν στη μεγαλύτερη ανθρωπογενή πανδημία στην ιστορία; Πέθαναν εκατομμύρια άνθρωποι εξαιτίας των πειραμάτων του;» διερωτήθηκε ο γερουσιαστής, καθώς ολοκληρωνόταν η ακρόαση.
Ο Φάουτσι αποχώρησε χωρίς να σχολιάσει, συνοδευόμενος από αστυνομικούς.
Από κορυφαίος επιστήμονας σε πολιτικό σύμβολο
Ο Φάουτσι υπήρξε επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες ο κορυφαίος ειδικός της αμερικανικής κυβέρνησης στις λοιμώδεις ασθένειες. Συμβούλευσε προέδρους και των δύο κομμάτων και επί χρόνια απολάμβανε ευρεία διακομματική αναγνώριση.
Αυτό άλλαξε δραματικά στη διάρκεια της πανδημίας. Οι εισηγήσεις του για τη χρήση μάσκας, τους περιορισμούς στις μετακινήσεις, τα εμβόλια και τα μέτρα περιορισμού της μετάδοσης του κορωνοϊού τον μετέτρεψαν σε μία από τις πιο πολωτικές προσωπικότητες της αμερικανικής δημόσιας ζωής.
Οι Δημοκρατικοί επαίνεσαν τον Φάουτσι για τη μακρόχρονη προσφορά του και αξιοποίησαν την ακρόαση για να καταγγείλουν την πολιτική υγείας της κυβέρνησης Τραμπ, χωρίς να του υποβάλουν ουσιαστικές ερωτήσεις.
Η γερουσιαστής Μάγκι Χάσαν από το Νιου Χάμσαϊρ ευχαρίστησε τον Φάουτσι για περισσότερα από 50 χρόνια υπηρεσίας στη χώρα. Ο πρώην λοιμωξιολόγος είχε ξεκινήσει να εργάζεται στα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας το 1968. Η Χάσαν υποστήριξε ότι η ακρόαση είχε σχεδιαστεί με τρόπο που θα μπορούσε να τον παγιδεύσει.
Οι Ρεπουμπλικανοί, αντίθετα, τον παρουσίασαν ως έναν αξιωματούχο που φέρει προσωπική ευθύνη για τους θανάτους από την Covid-19, τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες των εμβολίων και την απώλεια εμπιστοσύνης των Αμερικανών στους θεσμούς δημόσιας υγείας.
Ο γερουσιαστής Τζος Χόλεϊ από το Μιζούρι προσπάθησε να αναδείξει την άρνηση του Φάουτσι να απαντήσει, υποβάλλοντάς του ακόμη και ερωτήσεις όπως ποια ημέρα της εβδομάδας ήταν, τι χρώμα είχε η γραβάτα του και τι χρώμα ήταν το χαλί μπροστά του. Κάθε φορά, ο Φάουτσι επαναλάμβανε την ίδια μονολεκτική νομική δήλωση.
Ο Χόλεϊ τον χαρακτήρισε «μεγαλομανή και ψεύτη» και τον κατηγόρησε ότι επιδίωξε να αποκομίσει προσωπικά οικονομικά οφέλη από τη δημόσια θέση του, αναφερόμενος σε βραβεία συνολικής αξίας άνω του 1 εκατ. δολαρίων. Το 2021, το Ίδρυμα Dan David, με έδρα το Ισραήλ, είχε απονείμει στον Φάουτσι βραβείο 1 εκατ. δολαρίων για την υπεράσπιση της επιστήμης.
Η πολυετής σύγκρουση με τον Ραντ Πολ
Η ακρόαση αποτέλεσε την τελευταία πράξη μιας μακράς πολιτικής και προσωπικής σύγκρουσης ανάμεσα στον Φάουτσι και τον Ραντ Πολ. Ο Πολ, ο οποίος είναι γιατρός με ειδικότητα στην οφθαλμολογία, κατηγορεί εδώ και χρόνια τον Φάουτσι ότι χρηματοδότησε έρευνες στην Κίνα οι οποίες οδήγησαν στην εμφάνιση της πανδημίας και ότι στη συνέχεια είπε ψέματα στο Κογκρέσο.
Ο Φάουτσι απορρίπτει κατηγορηματικά τις κατηγορίες. Στη σύντομη εισαγωγική του τοποθέτηση, ο Φάουτσι υπενθύμισε ότι είχε καταθέσει στο Κογκρέσο περισσότερες από 200 φορές κατά τη διάρκεια των 38 ετών που βρισκόταν στην ηγεσία του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένης της περιόδου της πανδημίας. Υπογράμμισε ότι αναγνωρίζει και σέβεται τον ρόλο της κοινοβουλευτικής εποπτείας. Υποστήριξε, όμως, ότι η συγκεκριμένη ακρόαση δεν είχε ως στόχο τη διερεύνηση των γεγονότων.
Κατά τον ίδιο, η επίμονη προσπάθεια του Ραντ Πολ να ζητήσει την ποινική του δίωξη, οι δημόσιες επιθέσεις εναντίον του και η πρόσφατη δημοσιοποίηση του προσωπικού του ημερολογίου χωρίς αποσιωπήσεις τον οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι η επιτροπή επιδίωκε να τον οδηγήσει σε μια δήλωση, που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογηθεί η φυλάκισή του.
Ο Φάουτσι είχε λάβει προληπτική προεδρική χάρη από τον Τζο Μπάιντεν. Η χάρη καλύπτει ενέργειες που έγιναν έως τις 19 Ιανουαρίου 2025 και αφορά πιθανή ομοσπονδιακή ποινική δίωξη.
Ο Ραντ Πολ υποστήριξε ότι ο Φάουτσι δεν μπορεί να αρνείται να καταθέσει, ενώ ταυτόχρονα προστατεύεται από την προεδρική χάρη. Νομικοί ειδικοί, ωστόσο, επισήμαναν ότι η χάρη δεν θα τον προστάτευε από ενδεχόμενη κατηγορία για ψευδή κατάθεση ή ψευδορκία.
Ένταση, απειλές και απομάκρυνση του δικηγόρου
Η συνεδρίαση έγινε τεταμένη από νωρίς. Ο Ραντ Πολ προειδοποίησε τον Φάουτσι ότι η άρνησή του να απαντήσει θα είχε «συνέπειες». Όταν ο δικηγόρος του Φάουτσι, Ντέιβιντ Σέρτλερ, επιχείρησε να μιλήσει εκ μέρους του πελάτη του, ο πρόεδρος της επιτροπής τον διέκοψε. «Άλλη μία λέξη και φεύγετε», του είπε. Ο δικηγόρος συνέχισε να μιλά και ο Πολ έδωσε εντολή στην ασφάλεια να τον απομακρύνει από την αίθουσα.
Λίγες ημέρες πριν από την ακρόαση, ο Πολ είχε δημοσιοποιήσει περισσότερες από 1.100 σελίδες από το δακτυλογραφημένο ημερολόγιο του Φάουτσι. Οι Ρεπουμπλικανοί χρησιμοποίησαν αποσπάσματα για να επαναφέρουν παλιές αντιπαραθέσεις σχετικά με την ασφάλεια των εμβολίων mRNA, τη θεωρία διαρροής του ιού από εργαστήριο, τα περιοριστικά μέτρα και τις οδηγίες για τη χρήση μάσκας.
Ο Πολ κατηγόρησε τον Φάουτσι ότι έλεγε διαφορετικά πράγματα δημοσίως και ιδιωτικά, επικαλούμενος καταγραφές από το ημερολόγιο.
Η θεωρία του εργαστηρίου και η έρευνα «ενίσχυσης λειτουργίας»
Στο επίκεντρο της έρευνας του Ραντ Πολ βρίσκεται το ερώτημα για την προέλευση του κορωνοϊού. Ο Φάουτσι θεωρεί ότι ο ιός προήλθε με φυσικό τρόπο. Ο Πολ, αντίθετα, υποστηρίζει ότι το Εθνικό Ινστιτούτο Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων, το οποίο διηύθυνε ο Φάουτσι από το 1984 έως τη συνταξιοδότησή του στα τέλη του 2022, χρηματοδότησε επικίνδυνη έρευνα στην Κίνα, η οποία ξέφυγε από τον έλεγχο και οδήγησε στη δημιουργία του ιού που προκάλεσε την πανδημία.
Η έρευνα αυτή είναι γνωστή ως «ενίσχυση λειτουργίας» και αφορά παρεμβάσεις στη γενετική δομή ιών, ώστε οι επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα την εξέλιξή τους και να χρησιμοποιήσουν τα ευρήματα για την πρόληψη μελλοντικών πανδημιών. Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε νέους περιορισμούς σε αυτού του είδους την έρευνα.
Το ινστιτούτο του Φάουτσι είχε χρηματοδοτήσει ερευνητικές εργασίες στο εργαστήριο της Ουχάν. Τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας έχουν επανειλημμένα δηλώσει ότι οι ιοί που μελετήθηκαν με αμερικανική χρηματοδότηση ήταν διαφορετικοί από τον ιό που προκάλεσε την Covid-19.
Ο Ραντ Πολ υποστήριξε ότι ο Φάουτσι χρησιμοποιούσε έναν στενό ορισμό της έρευνας «ενίσχυσης λειτουργίας», ο οποίος δεν αποτύπωνε τους κινδύνους των εργασιών που είχαν χρηματοδοτηθεί στην Ουχάν. «Οι Αμερικανοί δεν ζητούσαν μια σημασιολογική συζήτηση για το τι αποτελεί έρευνα ενίσχυσης λειτουργίας», υποστήριξε. «Ζητούσαν κοινή λογική για το εάν αυτή η έρευνα ήταν επικίνδυνη στην Ουχάν».
Ο κορυφαίος Δημοκρατικός της επιτροπής, γερουσιαστής Γκάρι Πίτερς από το Μίσιγκαν, κατηγόρησε τον Πολ ότι διεξάγει μια πολιτικά υποκινούμενη έρευνα με στόχο να επιβεβαιώσει ένα συμπέρασμα που είχε ήδη αποφασίσει εδώ και χρόνια.
Οι κατηγορίες για την πανδημία και η πολιτική σύγκρουση
Με εξαίρεση τον γερουσιαστή Τζέιμς Λάνκφορντ από την Οκλαχόμα, ο οποίος αναγνώρισε ότι η πανδημία ήταν «αχαρτογράφητο έδαφος», οι Ρεπουμπλικανοί επέλεξαν ιδιαίτερα επιθετική στάση. Ο γερουσιαστής Ρικ Σκοτ από τη Φλόριντα απέδωσε στον Φάουτσι προσωπική ευθύνη για τα lockdown, τους θανάτους από την Covid-19, τις πιθανές βλάβες από τα εμβόλια και την απώλεια εμπιστοσύνης των πολιτών στη δημόσια υγεία. Τον κατηγόρησε ότι παρουσίασε στο κοινό πληροφορίες χωρίς επαρκή έρευνα και ότι συνέβαλε στο να πεθάνουν άνθρωποι απομονωμένοι από τους συγγενείς τους.
Η πανδημία, ωστόσο, ήταν μια ταχέως εξελισσόμενη κρίση. Οι καταγραφές στο ημερολόγιο του Φάουτσι δείχνουν ότι ο ίδιος και άλλοι επιστήμονες είχαν να αντιμετωπίσουν έναν άγνωστο ιό, ενώ τα επιστημονικά δεδομένα άλλαζαν γρήγορα.
Οι δηλώσεις του Σκοτ έρχονταν σε έντονη αντίθεση με τη στάση του Λάνκφορντ, ο οποίος αναγνώρισε την αβεβαιότητα και τις πρωτοφανείς συνθήκες της περιόδου.
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Φάουτσι και τον Ραντ Πολ είχε κορυφωθεί ήδη από το 2021. Όταν ο γερουσιαστής κατηγόρησε τον Φάουτσι ότι είπε ψέματα στη Γερουσία, ο τότε κορυφαίος λοιμωξιολόγος είχε απαντήσει: «Αν κάποιος λέει ψέματα εδώ, γερουσιαστά, είστε εσείς». Ο δικηγόρος του Φάουτσι υποστήριξε ότι η συγκεκριμένη ανταλλαγή αποτέλεσε το έναυσμα για την εκστρατεία του Πολ εναντίον του πελάτη του.
Η δήλωση δεν διαβάστηκε από τον ίδιο τον δικηγόρο, καθώς ο Πολ δεν του επέτρεψε να μιλήσει. Μέρος της καταχωρίστηκε στα πρακτικά από τον Δημοκρατικό γερουσιαστή Ρίτσαρντ Μπλούμενταλ. «Οι κατηγορίες που συνεχίζει να προωθεί ο πρόεδρος της επιτροπής είναι ψευδείς και ντροπιαστικές», ανέφερε η ανακοίνωση.
Το ημερολόγιο, ο Κένεντι και η επιστήμη στο επίκεντρο
Ο Φάουτσι έχει βρεθεί στο παρελθόν σε σύγκρουση και με τον υπουργό Υγείας, Ρόμπερτ Φ. Κένεντι Τζούνιορ. Στο βιβλίο του το 2021, με τίτλο «The Real Anthony Fauci», ο Κένεντι είχε κατηγορήσει τον Φάουτσι ότι συνεργάστηκε με τον Μπιλ Γκέιτς και φαρμακευτικές εταιρείες. Μετά την ακρόαση, ο Κένεντι προώθησε το βιβλίο στα κοινωνικά δίκτυα.
Ο υπουργός Υγείας δήλωσε ότι είχε παραδώσει το ημερολόγιο στον Ραντ Πολ και υποστήριξε ότι οι σελίδες δεν αποτελούσαν προσωπικό ημερολόγιο, αλλά κυβερνητικά αρχεία, καθώς είχαν δημιουργηθεί σε κυβερνητικό υπολογιστή από ομοσπονδιακό υπάλληλο στη διάρκεια μιας από τις σημαντικότερες κρίσεις δημόσιας υγείας στην ιστορία.
Ο Πίτερ Στέιλι, επί χρόνια ακτιβιστής για το AIDS και στενός φίλος του Φάουτσι, ανέφερε ότι ο πρώην λοιμωξιολόγος κρατούσε το ημερολόγιο ως υλικό για τα απομνημονεύματά του. Η αυτοβιογραφία του Φάουτσι εκδόθηκε το 2024.
Κατά τον Στέιλι, οι προσωπικές παρατηρήσεις αντανακλούσαν κυρίως την έκπληξη του Φάουτσι για όσα συνέβαιναν στη ζωή του και για την ξαφνική δημοσιότητα που είχε αποκτήσει. Περισσότεροι από 155 γιατροί, επιστήμονες και υποστηρικτές της δημόσιας υγείας υπέγραψαν δημόσια επιστολή υπεράσπισης του Φάουτσι. Η πρωτοβουλία οργανώθηκε από ακτιβιστές για το AIDS, οι οποίοι είχαν συνεργαστεί στενά μαζί του τη δεκαετία του 1990. Στην επιστολή τους καταδίκασαν τις συνεχείς επιθέσεις της κυβέρνησης Τραμπ εναντίον της επιστήμης και των επιστημόνων.
Το ημερολόγιο δεν προσθέτει σημαντικά νέα στοιχεία στην επιστημονική συζήτηση για τη θεωρία της διαρροής από εργαστήριο. Περιλαμβάνει, όμως, προσωπικές παρατηρήσεις του Φάουτσι για τη δημοσιότητα, τις επαφές του με ολοένα και περισσότερες διασημότητες και την πρωτοφανή θέση που απέκτησε στην αμερικανική δημόσια ζωή. Αυτές οι καταγραφές έδωσαν νέο υλικό στους επικριτές του.
Σε ένα απόσπασμα, ο Φάουτσι περιέγραψε τον Τραμπ ως «ασυνάρτητο». Ο Αμερικανός πρόεδρος απάντησε την επόμενη ημέρα, δημοσιεύοντας ένα βίντεο έξι ετών, στο οποίο ο Φάουτσι πραγματοποιεί μια αποτυχημένη πρώτη ρίψη σε αγώνα των Washington Nationals. Ο Τραμπ χαρακτήρισε τη ρίψη «μακράν τη χειρότερη» που είχε δει στα χρόνια που παρακολουθεί τελετουργικές πρώτες ρίψεις.
Η ακρόαση μπορεί να ολοκληρώθηκε χωρίς ουσιαστική κατάθεση από τον Φάουτσι, αλλά η πολιτική σύγκρουση γύρω από την πανδημία φαίνεται ότι απέχει πολύ από το τέλος της. Η επικείμενη ψηφοφορία για πιθανή παραπομπή του για περιφρόνηση του Κογκρέσου αναμένεται να ανοίξει έναν νέο κύκλο αντιπαράθεσης, στον οποίο η επιστημονική έρευνα, η νομική ευθύνη και η κομματική πολιτική παραμένουν στενά συνδεδεμένες.
