Για χρόνια, όταν χαλούσε ένα κινητό, ένα αυτοκίνητο ή ένα αγροτικό μηχάνημα, ο καταναλωτής βρισκόταν εγκλωβισμένος: ακριβά εξουσιοδοτημένα συνεργεία, περιορισμένη πρόσβαση σε ανταλλακτικά, λογισμικό κλειδωμένο από τον κατασκευαστή και επισκευές που συχνά κόστιζαν όσο ένα νέο προϊόν. Τώρα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένα διακομματικό και βαθιά λαϊκό κίνημα, το λεγόμενο "right to repair" προσπάθεί να αλλάξει αυτό το μοντέλο, διεκδικώντας το δικαίωμα στην επισκευή.
Κάποτε η αγανάκτηση αφορούσε κυρίως τα smartphones. Ένα σπασμένο iPhone ή Galaxy σήμαινε αναμονή, υψηλό κόστος και εξάρτηση από την Apple ή τη Samsung. Σήμερα όμως η συζήτηση έχει επεκταθεί πολύ πέρα από την οθόνη ενός κινητού. Αφορά αυτοκίνητα, πλυντήρια, φορητούς υπολογιστές, αναπηρικά αμαξίδια, ακόμη και τρακτέρ πολλών χιλιάδων δολαρίων.
Και πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένα ευρύτερο ερώτημα: όταν αγοράζεις ένα προϊόν, σου ανήκει πραγματικά;
Σύγκλιση Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών
Το κίνημα υπέρ της επισκευής πέτυχε κάτι ασυνήθιστο για την αμερικανική πολιτική σκηνή: έφερε κοντά Δημοκρατικούς και Ρεπουμπλικανούς.
Από το 2022, όταν η Νέα Υόρκη ενέκρινε ιστορικό νόμο για ηλεκτρονικές συσκευές, η δυναμική επιταχύνθηκε. Ακολούθησαν Καλιφόρνια, Κολοράντο, Μινεσότα, Κονέκτικατ και Όρεγκον, ενώ η Ουάσινγκτον προστέθηκε το 2025.
Σήμερα, ακτιβιστές παρακολουθούν 57 σχετικά νομοσχέδια σε 22 πολιτείες. Το Μέιν προωθεί νέο πλαίσιο, ενώ στο Τέξας τίθεται σε ισχύ από την 1η Σεπτεμβρίου νόμος που καλύπτει κινητά, laptops και tablets.
Σε μια περίοδο έντονης πίεσης για το κόστος ζωής, το μήνυμα είναι απλό και πολιτικό: λιγότερα μονοπώλια, χαμηλότερες τιμές, περισσότερος έλεγχος στον πολίτη.
Το καθημερινό κόστος του «κλειδωμένου» προϊόντος
Η Πατρίσια Φέιχι, γερουσιαστής της πολιτείας της Νέας Υόρκης που προώθησε τη σχετική νομοθεσία, είχε έναν πρακτικό στόχο: να μπορούν οι πολίτες να επισκευάζουν το κινητό τους χωρίς υπερβολικά κόστη. Όπως εξήγησε, μόνο η αλλαγή οθόνης μπορούσε να κοστίζει 250 δολάρια αν δεν υπήρχε ασφάλιση συσκευής.
Οι πρώτες εκτιμήσεις στη Νέα Υόρκη δείχνουν ότι μια οικογένεια θα μπορούσε να εξοικονομεί περίπου 400 δολάρια ετησίως από ηλεκτρονικά και smartphones, ενώ τα ανεξάρτητα επισκευαστικά καταστήματα θα μπορούσαν να αυξήσουν τις προσλήψεις τους κατά 15%.
Πίσω από τους αριθμούς κρύβεται μια νέα κοινωνική αίσθηση: ότι η ιδιοκτησία έχει γίνει υπό όρους.
Όταν ο κατασκευαστής ελέγχει και μετά την αγορά
Το Όρεγκον έγινε η πρώτη πολιτεία που περιόρισε τη λεγόμενη parts pairing πρακτική: την απαίτηση να «ταιριάζει» ένα ανταλλακτικό με τη συσκευή μέσω ιδιόκτητου λογισμικού του κατασκευαστή.
Με άλλα λόγια, ακόμη κι αν έχεις το σωστό ανταλλακτικό, η συσκευή μπορεί να μη λειτουργήσει, αν δεν εγκριθεί ψηφιακά από την εταιρεία.
Αυτό είναι το νέο μέτωπο της οικονομίας του λογισμικού: το προϊόν αγοράζεται μία φορά, αλλά ο έλεγχός του παραμένει στον δημιουργό του.
Η αντίσταση των κολοσσών
Οι μεγάλες εταιρείες δεν αντιμετωπίζουν το ζήτημα με τον ίδιο τρόπο.
Η Apple είχε αρχικά αντιταχθεί σε τέτοιες νομοθεσίες, αλλά τα τελευταία χρόνια έχει μετριάσει τη στάση της. Η Samsung συνεχίζει να δέχεται επικρίσεις για δύσκολες ή ακριβές επιλογές επισκευής.
Στον αγροτικό τομέα, η John Deere βρίσκεται στο επίκεντρο της διαμάχης. Η εταιρεία δηλώνει ότι δεν είναι αντίθετη στο δικαίωμα επισκευής και υποστηρίζει πως οι αγρότες ήδη διαθέτουν πρόσβαση σε εργαλεία και διαγνωστικά συστήματα μέσω συμφωνιών με αγροτικούς φορείς.
Ωστόσο, η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των ΗΠΑ (FTC) κατέθεσε αγωγή το 2025, υποστηρίζοντας ότι η πρόσβαση σε διαγνωστικό λογισμικό περιοριζόταν σε συνδεδεμένους αντιπροσώπους, επιβαρύνοντας τους αγρότες με υψηλότερα κόστη.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, η Deere συμβιβάστηκε σε ξεχωριστή ομαδική αγωγή, συμφωνώντας να καταβάλει 99 εκατ. δολάρια και να παρέχει πρόσβαση σε εργαλεία διάγνωσης και επισκευής για έως δέκα χρόνια, χωρίς να αποδέχεται παρανομία.
Το επόμενο πεδίο μάχης: Ουάσιγκτον
Η μάχη μεταφέρεται πλέον στο ομοσπονδιακό επίπεδο. Ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Ben Ray Luján και ο Ρεπουμπλικανός Josh Hawley προωθούν από κοινού τον νόμο REPAIR Act, που αφορά κυρίως τα αυτοκίνητα.
Η πρόταση θα υποχρεώνει τις αυτοκινητοβιομηχανίες να δίνουν σε ιδιοκτήτες οχημάτων και ανεξάρτητα συνεργεία ασφαλή πρόσβαση σε δεδομένα συντήρησης και επισκευής.
Ο Luján προωθεί επίσης ξεχωριστό σχέδιο νόμου, το Fair Repair Act, που επεκτείνεται σε ηλεκτρονικά και άλλες συσκευές.
Οι υποστηρικτές λένε ότι έτσι ο καταναλωτής θα επιλέγει πού και πόσο θα πληρώσει για μια επισκευή, όχι ο κατασκευαστής.
Οι διαφωνούντες προειδοποιούν για κυβερνοασφάλεια, εμπορικά μυστικά και ασφάλεια προϊόντων.
Η Εθνική Ένωση Εμπόρων Αυτοκινήτων υποστηρίζει ότι ήδη υπάρχουν ανεξάρτητα συνεργεία και ότι νέα νομοθεσία μπορεί να ανοίξει τον δρόμο σε κατάχρηση δεδομένων οδηγών.
Δικηγόροι που ασχολούνται με υποθέσεις ευθύνης προϊόντων προειδοποιούν επίσης ότι λανθασμένες επισκευές σε μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων, συσκευές πίεσης ή άλλα τεχνολογικά προϊόντα μπορεί να προκαλέσουν σοβαρά ατυχήματα.
Άλλοι, όπως η IBM, στηρίζουν το δικαίωμα επισκευής, αλλά ζητούν εξαιρέσεις για εξοπλισμό κρίσιμων υποδομών.
Γιατί το κίνημα έχει τόσο μεγάλη απήχηση
Ο καθηγητής Νομικής David Friedman το περιγράφει ως αποτέλεσμα της μετάβασης από τα μηχανικά προϊόντα, σε συσκευές που ορίζονται από λογισμικό. Ένα ρολόι μπορούσε να ανοιχτεί και να διορθωθεί. Ένα σύγχρονο τηλέφωνο, αυτοκίνητο ή τρακτέρ συχνά απαιτεί κωδικούς, εξουσιοδοτήσεις και online πρόσβαση.
Έτσι δημιουργήθηκε ένα «αιχμάλωτο» οικοσύστημα επισκευών: ή πληρώνεις την επίσημη αλυσίδα ή πετάς τη συσκευή.
Αυτό εξηγεί γιατί το ζήτημα αγγίζει τόσο διαφορετικές κοινωνικές ομάδες: από αγρότες της ενδοχώρας, έως καταναλωτές υψηλού εισοδήματος που εξοργίζονται με χρεώσεις τύπου resort fees, συνδρομές και κρυφές επιβαρύνσεις.
Η αντίστοιχη συζήτηση έχει ξεκινήσει και στην Ευρώπη. Η Ε.Ε. έχει ήδη κινηθεί υπέρ μεγαλύτερης επισκευασιμότητας, ανθεκτικότητας προϊόντων και μείωσης ηλεκτρονικών αποβλήτων.
Καθώς διαθέσιμο εισόδημα πιέζεται, η δυνατότητα φθηνότερης επισκευής δεν είναι μόνο θέμα καταναλωτικών δικαιωμάτων. Είναι θέμα κόστους ζωής.
Άλλωστε, το κίνημα για το δικαίωμα στην επισκευή δεν αφορά μόνο κατσαβίδια και ανταλλακτικά. Αφορά το αν η αγορά ενός προϊόντος σημαίνει ελευθερία χρήσης ή απλώς προσωρινή άδεια υπό τους όρους μιας εταιρείας.
