Τις τεράστιες ληξιπρόθεσμες οφειλές στην Εφορία, που εκκρεμούν από τα χρόνια της κρίσης και σε μεγάλο ποσοστό δεν πρόκειται να πληρωθούν, εντοπίζει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ως το σοβαρότερο πρόβλημα του ελληνικού φορολογικού συστήματος, ενώ αναγνωρίζει τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί την τελευταία 15ετία, με αποτέλεσμα τα δημόσια έσοδα να έχουν αυξηθεί θεαματικά, από το 20,5% στο 28% του ΑΕΠ.
Η πορεία της Ελλάδας από τη βαθιά δημοσιονομική κρίση σε ένα σύγχρονο, ψηφιοποιημένο μοντέλο φορολογικής διοίκησης αποτελεί το αντικείμενο της εκτενούς μελέτης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) για την περίοδο 2010-2025.
Παρά τα τεράστια βήματα ψηφιοποίησης και αύξησης της φορολογικής συμμόρφωσης, η έκθεση του ΔΝΤ υπογραμμίζει πως η φορολογική διοίκηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δομικές και λειτουργικές αδυναμίες:
- Το «βουνό» των παλαιών ληξιπρόθεσμων οφειλών: Παρά την κατακόρυφη μείωση στη δημιουργία νέων χρεών, το συνολικό απόθεμα των ληξιπρόθεσμων οφειλών παραμένει σε υψηλά επίπεδα. Αυτό οφείλεται κυρίως στη μεγάλη κληρονομιά παλαιών χρεών χαμηλής εισπραξιμότητας που συσσωρεύτηκαν κατά τη διάρκεια της κρίσης και τα οποία είναι απίθανο να ανακτηθούν στο ακέραιο. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος, το Ταμείο τονίζει ότι απαιτούνται συνεχιζόμενες μεταρρυθμίσεις, όπως καλύτερη τμηματοποίηση του χρέους και πολύ πιο ξεκάθαρες διαδικασίες διαγραφής χρεών και αφερεγγυότητας.
- Καθυστερήσεις στις επιστροφές ΦΠΑ: Ενώ έχουν αναπτυχθεί νέα εργαλεία αξιολόγησης κινδύνου, η ανταπόκριση προς τους φορολογούμενους παρουσιάζει υστέρηση. Είναι ενδεικτικό ότι, σύμφωνα με αξιολόγηση του 2023, μόλις το 23% των επιστροφών ΦΠΑ διεκπεραιώθηκε εντός 30 ημερών.
- Υποχρηματοδότηση και ελλείψεις προσωπικού: Το Ταμείο επισημαίνει ότι παρά τη μεγάλη κλίμακα των μεταρρυθμίσεων, οι πόροι παραμένουν περιορισμένοι. Από το 2017, οι λειτουργικοί προϋπολογισμοί της ΑΑΔΕ αυξάνονται κατά μέσο όρο μόλις 3% ετησίως. Παράλληλα, τα καθαρά επίπεδα στελέχωσης παρέμειναν στάσιμα ή μειώθηκαν, περιορίζοντας την ικανότητα της διοίκησης να επενδύσει σε νέες τεχνολογίες και στην εξυπηρέτηση των φορολογουμένων.
- Εμπόδια στους ελέγχους και τη διευθέτηση Διαφορών: Ο υψηλός αριθμός προσφυγών (ειδικά από φορολογούμενους με μεγάλο πλούτο) επιβραδύνει τις διαδικασίες είσπραξης και υπονομεύει την αποτελεσματικότητα των ελέγχων. Επίσης, η έκθεση σημειώνει ότι μεγάλο μερίδιο των στοχευμένων ελέγχων αφορά παλαιότερα φορολογικά έτη, γεγονός που μειώνει τον αντίκτυπο στην τρέχουσα συμμόρφωση.
- Καθυστερήσεις στην εφαρμογή ψηφιακών εργαλείων: Παρά την πρόοδο, καταγράφηκαν καθυστερήσεις στην ανάπτυξη και πλήρη αξιοποίηση της επιχειρηματικής ευφυΐας (BI) και των υποδομών δεδομένων. Η υποχρεωτική υιοθέτηση της ηλεκτρονικής τιμολόγησης για συναλλαγές B2G και B2B αντιμετώπισε επίσης καθυστερήσεις εν αναμονή της δευτερογενούς νομοθεσίας. Επιπρόσθετα, το κενό συμμόρφωσης του ΦΠΑ παραμένει ελαφρώς πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ.
Οι μεγάλες επιτυχίες στις μεταρρυθμίσεις
Στον αντίποδα των προκλήσεων, το ΔΝΤ αναγνωρίζει ότι η Ελλάδα πέτυχε μια από τις πιο ολοκληρωμένες μεταρρυθμίσεις φορολογικής διοίκησης μεταξύ των προηγμένων οικονομιών, μετατρέποντας τα βραχυπρόθεσμα μέτρα της κρίσης σε μόνιμα θεσμικά οφέλη.
Ως αποτέλεσμα των σαρωτικών αλλαγών στη διοίκηση και την πολιτική, τα φορολογικά έσοδα ως ποσοστό του ΑΕΠ σημείωσαν σταθερή άνοδο, από 20,5% το 2009 σε πάνω από 28% το 2025. Η πορεία αυτή συνέβαλε στο να μετατραπεί το πρωτογενές ισοζύγιο από βαθιά ελλειμματικό σε σταθερά πλεονασματικό, με ιστορικό πλεόνασμα το 2024.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα της έκθεσης είναι η συρρίκνωση του «κενού ΦΠΑ». Από το 30% που βρισκόταν το 2011, έπεσε στο 9% το 2024, καταγράφοντας μια τεράστια μείωση της τάξης του 21%.
Επιπλέον, η Ελλάδα υπερτερεί πλέον των μέσων όρων τόσο της Ευρώπης όσο και του ΟΟΣΑ στις ηλεκτρονικές δηλώσεις και πληρωμές. Η ηλεκτρονική υποβολή δηλώσεων ΦΠΑ έχει φτάσει το 100% από το 2022, ενώ των εταιρικών φόρων το 99,9% από το 2021. Οι ηλεκτρονικές πληρωμές φόρων εκτινάχθηκαν στο 99,2% το 2023.
Η σημαντικότερη θεσμική μεταρρύθμιση της περιόδου ήταν η ίδρυση της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) το 2017. Το νέο νομικό πλαίσιο θωράκισε τη λήψη αποφάσεων από πολιτικές παρεμβάσεις. Η αξιοκρατική επιλογή του Διοικητή και του Συμβουλίου Διοίκησης μέσω ανοιχτών διαδικασιών προσέδωσε πρωτοφανή αξιοπιστία και επαγγελματισμό στη φορολογική διοίκηση.
Η χώρα, όπως σημειώνεται στην έκθεση, τέθηκε στην πρωτοπορία της ΕΕ με την εφαρμογή πλατφορμών ανάλυσης πραγματικού χρόνου. Κομβικό ρόλο έπαιξε η πλατφόρμα myDATA για την αναφορά τιμολογίων, η υποχρεωτική διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα τερματικά POS και εφαρμογές καταγγελιών όπως το "Appodixi".
Επιπλέον, το σύστημα πέρασε στην αυτοματοποίηση των δηλώσεων, με την προσυμπλήρωση των δηλώσεων ΦΠΑ από τον Δεκέμβριο του 2022 και των δηλώσεων φόρου εισοδήματος από τον Ιανουάριο του 2023.
Σε αντίθεση με το παλαιό απόθεμα χρέους, η δημιουργία νέων ληξιπρόθεσμων ανακόπηκε δραστικά. Οι νέες οφειλές, ως ποσοστό των συνολικών εσόδων, έπεσαν κατά 69,3% μέσα στην τριετία 2020-2023.
Το ΔΝΤ καταλήγει πως η Ελλάδα δεν βρίσκεται πλέον στη φάση του σχεδιασμού νέων ανατροπών, αλλά στο στοίχημα της ενσωμάτωσης της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ) και της παγίωσης του αυτοματοποιημένου ελέγχου σε πραγματικό χρόνο. Ένα στοίχημα που θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από την επάρκεια των πόρων, την εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού και τη βελτίωση της ταχύτητας ανταπόκρισης του κρατικού μηχανισμού.
