Δύο παράλληλες εικόνες από την Κεντρική Ασία και το G20 αποτυπώνουν τη μετατόπιση των ισορροπιών στην παγκόσμια οικονομία και γεωπολιτική. Η Κίνα επιχειρεί να εμφανιστεί ως πυλώνας μιας «πολυπολικής» τάξης, την ώρα που η πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ δοκιμάζει τις συμμαχίες και τις οικονομικές σχέσεις που στήριξαν επί δεκαετίες την αμερικανική επιρροή.
Η παγκόσμια αντιπαράθεση για το ποιος θα διαμορφώσει την επόμενη ημέρα της διεθνούς τάξης αποκτά πιο καθαρά χαρακτηριστικά. Την ώρα που ο Σι Τζινπίνγκ συγκεντρώνει γύρω από την Κίνα τη Ρωσία και το Ιράν, προβάλλοντας το Πεκίνο ως δύναμη σταθερότητας και υπέρμαχο ενός «πολυπολικού κόσμου», οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν εντάσεις ακόμη και με παραδοσιακούς συμμάχους τους.
Η εικόνα αυτή έγινε ιδιαίτερα εμφανής αυτή την εβδομάδα. Στο Μπισκέκ του Κιργιστάν, ο Κινέζος πρόεδρος συμμετείχε στη σύνοδο του Οργανισμού Συνεργασίας της Σανγκάης και συναντήθηκε με ηγέτες της περιοχής, με τη συνάντησή του με τον Βλαντίμιρ Πούτιν να έχει τη μεγαλύτερη γεωπολιτική βαρύτητα. Μόλις λίγες ημέρες νωρίτερα, ο διευθυντής της CIA Τζον Ράτκλιφ είχε μεταβεί μυστικά στη Μόσχα, σε μια προσπάθεια να πιέσει το Κρεμλίνο να τερματίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Ο Σι, αντίθετα, έστειλε στον Ρώσο πρόεδρο μήνυμα πολιτικής στήριξης, υπογραμμίζοντας ότι τα θεμέλια των σχέσεων Κίνας-Ρωσίας θα γίνουν ακόμη ισχυρότερα. Στη σύνοδο συμμετείχε και ο πρόεδρος του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν. Παράλληλα, ο Σι είχε επαφές με τους ηγέτες του Κιργιστάν, της Μογγολίας και του Ουζμπεκιστάν, διευρύνοντας την εικόνα μιας Κίνας που επιχειρεί να βρίσκεται στο κέντρο ενός ευρύτερου δικτύου κρατών.
Σχεδόν ταυτόχρονα, στη G20, η εικόνα ήταν πολύ διαφορετική. Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εξέφρασαν την έντονη δυσαρέσκειά τους για την πρόσκληση της Ρωσίας στη σύνοδο των υπουργών Οικονομικών και κεντρικών τραπεζιτών, ενώ ο Γερμανός αντικαγκελάριος και υπουργός Οικονομικών Λαρς Κλίνγκμπαϊλ επέκρινε δημοσίως τη συμμετοχή του Ρώσου υπουργού Οικονομικών Αντόν Σιλουάνοφ, συνδέοντάς την με τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Την ίδια στιγμή, η Ουάσιγκτον βρίσκεται αντιμέτωπη με τις οικονομικές συνέπειες του πολέμου με το Ιράν. Η διατάραξη των ροών πετρελαίου έχει ωθήσει υψηλότερα τις διεθνείς τιμές ενέργειας και δημιουργεί νέους κινδύνους για την παγκόσμια ανάπτυξη, σε μια περίοδο κατά την οποία οι εμπορικές σχέσεις παραμένουν ήδη εύθραυστες.
Το Πεκίνο αξιοποιεί τα ρήγματα της Δύσης
Για το Πεκίνο, η συγκυρία προσφέρει μια ευκαιρία να ενισχύσει την επιρροή του, χωρίς να χρειάζεται να συγκροτήσει ένα κλασικό στρατιωτικό μπλοκ απέναντι στη Δύση. Η συμμετοχή της Ρωσίας και του Ιράν σε σχήματα όπου πρωταγωνιστεί η Κίνα, επιτρέπει στον Σι να παρουσιάζει το Πεκίνο ως δύναμη ικανή να συγκεντρώνει τη στήριξη της λεγόμενης «παγκόσμιας πλειοψηφίας».
Η στρατηγική αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία ενόψει της επικείμενης συνάντησης του Σι με τον Ντόναλντ Τραμπ στην Ουάσιγκτον. Παρά την οικονομική εκεχειρία που έχει επιτευχθεί μεταξύ των δύο χωρών, οι πιέσεις της αμερικανικής κυβέρνησης προς την Κίνα συνεχίζονται. Η Ουάσιγκτον έχει απαγορεύσει εισαγωγές κινεζικών ρομπότ, έχει διευρύνει τις κυρώσεις σε κινεζικές εταιρείες που εισάγουν ιρανικό πετρέλαιο και εξετάζει νέους περιορισμούς στην τεχνολογική πρόοδο της Κίνας.
Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον και η τεχνητή νοημοσύνη, καθώς η αμερικανική κυβέρνηση εξετάζει μέτρα κατά κινεζικών μοντέλων ΑΙ που συλλέγουν δεδομένα από αμερικανικά συστήματα. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον εξετάζει την άσκηση πίεσης σε δεκάδες χώρες, ώστε να μην συμμετάσχουν σε κινεζική πρωτοβουλία για την ΑΙ, απειλώντας τις με αποκλεισμό από την αμερικανική συμμαχία τεχνητής νοημοσύνης Pax Silica.
Η αντιπαράθεση, όμως, δεν περιορίζεται στις ΗΠΑ. Και η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει αυστηρότερους περιορισμούς απέναντι στην εισροή κινεζικών προϊόντων, από ηλεκτρικά αυτοκίνητα και φωτοβολταϊκά έως βιομηχανικά χημικά. Η ανησυχία στις Βρυξέλλες αφορά όχι μόνο το εμπορικό έλλειμμα, αλλά και τις επιπτώσεις που έχει η αυξανόμενη κινεζική παρουσία στην ευρωπαϊκή παραγωγή και απασχόληση.
Η «πολυπολικότητα» ως κινεζικό εργαλείο
Η κινεζική διπλωματία επιχειρεί, πάντως, να κινηθεί ταυτόχρονα και προς τις δύο πλευρές του νέου γεωπολιτικού ρήγματος. Ο Σι έχει φιλοξενήσει φέτος ηγέτες δυτικών χωρών, μεταξύ των οποίων της Γερμανίας, της Βρετανίας και του Καναδά, ενώ η διπλωματική του ατζέντα περιλαμβάνει επαφές στην Αίγυπτο και συμμετοχή στη σύνοδο των BRICS.
Το Πεκίνο θέλει να παρουσιάσει αυτά τα σχήματα ως αντίβαρο στην αμερικανική κυριαρχία, χωρίς όμως να σημαίνει ότι οι χώρες που συμμετέχουν έχουν κοινή στρατηγική. Στους BRICS, για παράδειγμα, Κίνα και Ινδία εξακολουθούν να διαφωνούν για το πόσο επιθετικά θα πρέπει να αμφισβητείται η αμερικανική επιρροή. Η Ινδία παραμένει επιφυλακτική απέναντι σε μια μετωπική σύγκρουση με την Ουάσιγκτον.
Ενδεικτική ήταν και η στάση του Ινδού πρωθυπουργού Ναρέντρα Μόντι απέναντι στον Πούτιν. Στο περιθώριο της συνόδου στο Κιργιστάν, ο Μόντι κάλεσε τον Ρώσο πρόεδρο να τερματίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία για χάρη της «ανθρωπότητας». Η Μόσχα απάντησε ότι κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, χωρίς ωστόσο να δεσμευτεί σε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.
Αυτό αναδεικνύει και ένα από τα βασικά όρια της κινεζικής προσπάθειας. Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σανγκάης δεν είναι στρατιωτική συμμαχία. Το Πεκίνο μπορεί να προσφέρει πολιτική και διπλωματική στήριξη στη Ρωσία και το Ιράν, αλλά δεν έχει δείξει πρόθεση να αναλάβει στρατιωτικές δεσμεύσεις για την υπεράσπισή τους.
Ακριβώς αυτή η χαλαρότητα αποτελεί, σύμφωνα με Κινέζους αναλυτές, πλεονέκτημα. Τα σχήματα αυτά επιτρέπουν στα κράτη να συνεργάζονται χωρίς τις δεσμεύσεις μιας παραδοσιακής συμμαχίας. Σε έναν κόσμο όπου η αμερικανική ισχύς δεν θεωρείται πλέον δεδομένη, περισσότερες χώρες επιχειρούν να κρατούν ανοικτές τις επιλογές τους, αντί να στοιχίζονται οριστικά πίσω από ένα από τα δύο μεγάλα στρατόπεδα.
Η αμερικανική ισχύς και το κόστος της απομάκρυνσης συμμάχων
Η αντίθετη εικόνα διαμορφώνεται γύρω από τις ΗΠΑ. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει ανοίξει εμπορική σύγκρουση με τον Καναδά, ενώ παράλληλα έχει περιορίσει στρατιωτικές ασκήσεις με τη Νότια Κορέα. Οι κινήσεις αυτές ενισχύουν την ανησυχία ότι η Ουάσιγκτον απομακρύνεται από ένα σύστημα συμμαχιών που επί δεκαετίες αποτελούσε βασικό πολλαπλασιαστή της αμερικανικής ισχύος.
Οι πιέσεις γίνονται ακόμη μεγαλύτερες λόγω της σύγκρουσης με το Ιράν. Η ανάγκη για συνεχή στρατιωτική υποστήριξη και η κατανάλωση πυρομαχικών δημιουργούν ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο οι ΗΠΑ μπορούν να διατηρούν ταυτόχρονα τις δεσμεύσεις τους σε διαφορετικά μέτωπα ανά τον κόσμο.
Η οικονομική διάσταση είναι εξίσου κρίσιμη. Η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί το εμπόριο, τις κυρώσεις, την τεχνολογία και την πρόσβαση στις αμερικανικές αγορές ως εργαλεία γεωπολιτικής πίεσης. Όσο όμως αυξάνονται οι συγκρούσεις με συμμάχους και εταίρους, τόσο μεγαλώνει και ο κίνδυνος να αναζητήσουν εναλλακτικές οικονομικές και διπλωματικές διαδρομές.
Για την Κίνα, αυτό είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο μπορεί να διεκδικήσει μεγαλύτερο ρόλο ως οικονομικός κινητήρας της παγκόσμιας ανάπτυξης. Η κινεζική οικονομία αντιμετωπίζει σοβαρές πιέσεις, από την παρατεταμένη κρίση στην αγορά ακινήτων έως την αυξανόμενη εξάρτηση από τις εξαγωγές. Η στρατηγική των εξαγωγών, όμως, προκαλεί πλέον αντιδράσεις από τους εμπορικούς εταίρους της.
Ο Σι επομένως δεν προσέρχεται στη συνάντηση με τον Τραμπ από θέση απόλυτης ισχύος. Η Κίνα αντιμετωπίζει τα δικά της οικονομικά και γεωπολιτικά μέτωπα, ενώ οι φυσικές καταστροφές και οι εσωτερικές οικονομικές αδυναμίες προσθέτουν πίεση στο Πεκίνο.
Η σημερινή εικόνα δεν παραπέμπει, συνεπώς, σε έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο με δύο απολύτως διακριτά στρατόπεδα. Παραπέμπει περισσότερο σε έναν κόσμο πολλαπλών κέντρων ισχύος, όπου οι χώρες επιδιώκουν να αποκομίζουν οφέλη από διαφορετικές σχέσεις και να αποφεύγουν δεσμεύσεις που θα περιορίσουν τις επιλογές τους. Η Κίνα επιχειρεί να αξιοποιήσει αυτή τη μετάβαση, ενώ οι ΗΠΑ καλούνται να διαχειριστούν το κόστος μιας εξωτερικής πολιτικής που δοκιμάζει ταυτόχρονα εμπορικές σχέσεις, συμμαχίες και την ίδια τη βάση της αμερικανικής παγκόσμιας επιρροής.
