Σε λιγότερο από έξι μήνες, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα κάνει ένα αποφασιστικό βήμα για να κλείσει οριστικά την πόρτα στο ρωσικό φυσικό αέριο. Από την 1η Ιανουαρίου, θα απαγορευθούν οι εισαγωγές ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) που καλύπτονται από μακροπρόθεσμα συμβόλαια, ενώ έναν χρόνο αργότερα θα ακολουθήσει και το τέλος των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου μέσω αγωγών.
Η ΕΕ επιχειρεί έτσι να ολοκληρώσει μια πολυετή προσπάθεια απεξάρτησης από τη Ρωσία και να περιορίσει τη δυνατότητα του Κρεμλίνου να χρησιμοποιεί τα ενεργειακά έσοδα για τη χρηματοδότηση της πολεμικής του μηχανής. Μόνο που η έξοδος από τη ρωσική εξάρτηση οδηγεί την Ευρώπη σε μια νέα, όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση: από το αμερικανικό LNG.
Οι ΗΠΑ καλύπτουν σήμερα περίπου τα δύο τρίτα των ευρωπαϊκών εισαγωγών LNG, έναντι περίπου 25% το 2021. Το ποσοστό αυτό θα μπορούσε να φτάσει ακόμη και το 80% έως το τέλος της δεκαετίας. Και αυτή η εξέλιξη προκαλεί ανησυχία σε Ευρωπαίους αξιωματούχους και ειδικούς, καθώς η σχέση της Ευρώπης με την Ουάσιγκτον βρίσκεται σε ένα από τα χαμηλότερα σημεία των τελευταίων ετών.
Εν ολίγοις, η ΕΕ κινδυνεύει να εγκαταλείψει το ενεργειακό μονοπώλιο της Ρωσίας για να παραδώσει ένα σημαντικό μέρος της ενεργειακής της ασφάλειας στην Ουάσιγκτον - και σε έναν Αμερικανό πρόεδρο που μπορεί να αλλάξει στάση από τη μία ημέρα στην άλλη.
Η ένταση στις σχέσεις ΗΠΑ και ΕΕ έχει αυξηθεί εξαιτίας των επανειλημμένων απειλών του Ντόναλντ Τραμπ για επιβολή δασμών, των περιοδικών απαιτήσεών του για τον έλεγχο της Γροιλανδίας και των βαθιών διαφωνιών που προκάλεσε η εμπλοκή της Αμερικής με το Ιράν.
Για τους Ευρωπαίους η προοπτική μιας νέας εξάρτησης από την Αμερική είναι ιδιαίτερα άβολη. Η Ρωσία έχει ήδη αποδείξει ότι η ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πολιτικό όπλο. Και οι Ευρωπαίοι φοβούνται ότι, σε μια διαφορετική συγκυρία, η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη δική της ενεργειακή ισχύ για να ασκήσει πίεση στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
Η ανησυχία είναι ακόμη μεγαλύτερη, επειδή το LNG δεν είναι ένα προϊόν που μπορεί να αγοραστεί άμεσα από τη μία ημέρα στην άλλη. Τα φορτία κλείνονται συχνά πολύ νωρίτερα, με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Και η Ευρώπη βρίσκεται τώρα σε μια ιδιαίτερα ασταθή περίοδο για τις αγορές ενέργειας. Η ζήτηση για LNG αυξάνεται, την ώρα που η προσφορά που πολλοί περίμεναν να είναι διαθέσιμη τα επόμενα χρόνια δεν είναι πλέον βέβαιο ότι θα υπάρχει.
Ο πόλεμος με το Ιράν περιέπλεξε ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Οι ιρανικές επιθέσεις στο Κατάρ, τον δεύτερο μεγαλύτερο εξαγωγέα LNG στον κόσμο, προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στην εξαγωγική του δυναμικότητα. Το Κατάρ δεν ήταν ο σημαντικότερος προμηθευτής της Ευρώπης. Πριν από τον πόλεμο κάλυπτε περίπου 6% έως 8% των ευρωπαϊκών εισαγωγών LNG. Ωστόσο, οι διαταραχές στις ροές φυσικού αερίου από το Κατάρ και άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής αναστάτωσαν τις παγκόσμιες αγορές και προκάλεσαν άνοδο των τιμών.
Η εκεχειρία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν τον Ιούνιο άνοιξε προσωρινά τον δρόμο για τη διέλευση πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ. Όταν όμως η συμφωνία κατέρρευσε και οι επιθέσεις επαναλήφθηκαν, η διέλευση των δεξαμενόπλοιων LNG σχεδόν σταμάτησε.
Η Ευρώπη υπολόγιζε ότι έως το 2027 θα υπήρχε άφθονο LNG στην παγκόσμια αγορά. Ο πόλεμος με το Ιράν ανέτρεψε αυτή την υπόθεση.
Η Ρωσία φεύγει, η Αμερική έρχεται
Η ενεργειακή απεξάρτηση από τη Ρωσία βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Η ΕΕ έχει τερματίσει τις βραχυπρόθεσμες συμβάσεις για εισαγωγές ρωσικών υγρών καυσίμων, ενώ η απαγόρευση του ρωσικού LNG βάσει μακροπρόθεσμων συμβολαίων θα τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου. Το 2027 θα ακολουθήσει η πλήρης κατάργηση των εισαγωγών φυσικού αερίου μέσω αγωγών.
Ωστόσο, η εικόνα είναι παράδοξη: την ώρα που η Ευρώπη προετοιμάζεται να απαγορεύσει τις τελευταίες ρωσικές εισαγωγές, οι αγορές ρωσικού αερίου αυξάνονται. Οι εισαγωγές ρωσικού LNG αυξήθηκαν κατά 17% από τις 18 Μαρτίου, όταν άρχισε να εφαρμόζεται σταδιακά η ευρωπαϊκή απαγόρευση, έως τις 31 Μαΐου, σε σύγκριση με την ίδια περίοδο του 2025. Οι εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου μέσω αγωγών αυξήθηκαν επίσης κατά 5%.
Μόλις σταματήσουν τα ρωσικά φορτία, μεγάλο μέρος του κενού αναμένεται να καλυφθεί από αμερικανικό LNG. Οι ΗΠΑ καλύπτουν πλέον περίπου τα δύο τρίτα των ευρωπαϊκών εισαγωγών LNG. Το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου όγκου προέρχεται από τη Νιγηρία και το Κατάρ. Στο φυσικό αέριο που μεταφέρεται μέσω αγωγών, η Ευρώπη βασίζεται κυρίως στη Νορβηγία και την Αλγερία.
Το αμερικανικό LNG είναι ελκυστικό για την Ευρώπη για έναν ακόμη λόγο: η γεωγραφική απόσταση επιτρέπει στα πλοία να μετακινούνται σχετικά εύκολα μεταξύ των δύο αγορών. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η σχέση είναι απρόσκοπτη.
Η διαμάχη για το μεθάνιο
Τον Ιούνιο ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, προειδοποίησε ότι ευρωπαϊκός κανονισμός για τον περιορισμό των διαρροών μεθανίου, ενός ιδιαίτερα ισχυρού αερίου του θερμοκηπίου, επιβαρύνει υπερβολικά τους Αμερικανούς παραγωγούς. Εάν η Ευρώπη δεν αλλάξει τους κανόνες, προειδοποίησε, οι αμερικανικές εταιρείες LNG θα μπορούσαν να κατευθύνουν τα φορτία τους σε άλλες αγορές. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε:
Η ενέργειά μας θα ρεύσει. Απλώς θα ρεύσει κάπου αλλού
Ο εκπρόσωπός του υποστήριξε ότι η δήλωση δεν αποτελούσε απειλή, αλλά απλώς περιγραφή του τρόπου με τον οποίο θα αντιδρούσε η αγορά, εάν η Ευρώπη προχωρούσε στην εφαρμογή των κανονισμών. Ορισμένοι Ευρωπαίοι, ωστόσο, εξέλαβαν τα λόγια του ως τελεσίγραφο. Οι ΗΠΑ ζητάνε η ΕΕ να αγοράζει περισσότερο και ταυτόχρονα να καταργλήσει και τους κανονισμούς της.
Η Κομισιόν δεν κατήργησε τους κανονισμούς. Πρότεινε, όμως, να απαλλάξει για τρία χρόνια τις εταιρείες από τις κυρώσεις που θα επιβάλλονταν, εάν δεν δήλωναν ή δεν επαλήθευαν τις εκπομπές μεθανίου.
Η διαμάχη αποκαλύπτει ένα ουσιώδες πρόβλημα. Η ΕΕ θέλει το αμερικανικό φυσικό αέριο, αλλά δεν θέλει να εγκαταλείψει τις περιβαλλοντικές πολιτικές της. Οι ΗΠΑ, από την άλλη πλευρά, θέλουν να αυξήσουν τις εξαγωγές τους, αλλά δεν είναι διατεθειμένες να αποδεχθούν ευρωπαϊκούς κανόνες που, κατά την άποψη της αμερικανικής βιομηχανίας, αυξάνουν το κόστος.
Οι εταιρείες επιμένουν ότι η αγορά θα λειτουργήσει
Οι εκπρόσωποι της πετρελαϊκής και ενεργειακής βιομηχανίας στις ΗΠΑ και την Ευρώπη απορρίπτουν την ιδέα ότι η Αμερική είναι αναξιόπιστος ενεργειακός εταίρος. Υποστηρίζουν ότι η αγορά φυσικού αερίου στις ΗΠΑ βασίζεται κυρίως σε εμπορικές συμβάσεις και όχι στις πολιτικές αποφάσεις της εκάστοτε ομοσπονδιακής κυβέρνησης.
Όπως επ[ισημαίνουν, μόνο μέχρι τα μέσα Μαΐου οι αμερικανικές εταιρείες είχαν υπογράψει συμφωνίες συνολικής δυναμικότητας άνω των 224 εκατομμυρίων τόνων ετησίως. Οι εταιρείες δεν υπογράφουν οικειοθελώς συμβόλαια διάρκειας 15 ή 20 ετών με προμηθευτές τους οποίους θεωρούν αναξιόπιστους.
Πολλοί θεωρούν υπερβολικούς τους φόβους για ευρωπαϊκή εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Κατά την άποψή τους, οι ΗΠΑ και η ΕΕ έχουν θεμελιώδες κοινό συμφέρον να συνεχιστούν οι ενεργειακές ροές.
Και πράγματι, η αγορά δεν είναι ίδια με το ρωσικό μοντέλο. Η Ρωσία χρησιμοποιούσε επί δεκαετίες την ενεργειακή της θέση ως εργαλείο κρατικής ισχύος. Οι αμερικανικές εξαγωγές, αντίθετα, πραγματοποιούνται από ιδιωτικές εταιρείες και διέπονται σε μεγάλο βαθμό από εμπορικές συμβάσεις.
Αρκεί όμως αυτό;
Η μεγάλη ευρωπαϊκή έξοδος από το φυσικό αέριο
Η απάντηση της Ευρώπης στο δίλημμα δεν είναι απλώς να βρει έναν νέο προμηθευτή. Η Κομισιόν παρουσίασε σχέδιο για την ταχεία ηλεκτροδότηση της ηπείρου, με στόχο τη μετάβαση σε εγχώριες και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για τα βιομηχανικά δίκτυα, τη θέρμανση και τις μεταφορές.
Η λογική είναι διπλή: η ΕΕ θέλει να περιορίσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και ταυτόχρονα να στερήσει από ξένους προμηθευτές την ενεργειακή επιρροή τους. Η μακροπρόθεσμη στρατηγική είναι ακόμη πιο φιλόδοξη: να μειωθεί τόσο πολύ η χρήση φυσικού αερίου, ώστε η Ευρώπη να μην εξαρτάται τελικά από κανέναν μεγάλο εξωτερικό προμηθευτή.
Όπως έχει δηλώσει ο επίτροπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη στέγαση και την ενέργεια, Νταν Γιόργκενσεν:
Οι ΗΠΑ είναι σίγουρα μέρος της λύσης για εμάς βραχυπρόθεσμα, αλλά μακροπρόθεσμα βρισκόμαστε σε πορεία να απαλλαγούμε πλήρως από την εξάρτηση από το φυσικό αέριο. Από άποψη οικονομική και ασφάλειας βρισκόμαστε σε μια κατάσταση που δεν είναι βιώσιμη και πρέπει να ξεφύγουμε από αυτήν
Αυτό είναι το πραγματικό ευρωπαϊκό στοίχημα.
Η ήπειρος δεν θέλει να αντικαταστήσει τη Ρωσία με τις ΗΠΑ ως μόνιμο ενεργειακό προστάτη. Θέλει να χρησιμοποιήσει την αμερικανική προσφορά ως γέφυρα μέχρι να μειώσει συνολικά την ανάγκη της για εισαγόμενο φυσικό αέριο. Το πρόβλημα είναι ότι η γέφυρα αυτή θα πρέπει να διαρκέσει αρκετά χρόνια. Και όσο διαρκεί, η ΕΕ θα παραμένει εκτεθειμένη σε πολιτικές αποφάσεις, γεωπολιτικές κρίσεις και εμπορικές πιέσεις που δεν ελέγχει.
Η απεξάρτηση από τη Ρωσία υπήρξε για την Ευρώπη ζήτημα ασφάλειας. Η εξάρτηση από τις ΗΠΑ μπορεί να είναι οικονομικά ασφαλέστερη και να βασίζεται σε συμβόλαια, αλλά εξακολουθεί να είναι εξάρτηση.
Οι πόλεμοι, οι εμπορικές συγκρούσεις και οι πολιτικές συμμαχίες αλλάζουν με ταχύτητα. Η πραγματική ενεργειακή ασφάλεια δεν έχει πλέον να κάνει με την επιλογή του «σωστού» ξένου προμηθευτή, αλλά με τη δυνατότητα να μη χρειάζεσαι κανέναν.
